Ontwikkelingen in de bouw van preekstoelen

In enkele eeuwen is er veel veranderd in de bouwstijl van de preekstoelen. De kerken in de late Middeleeuwen hadden wel een preekstoel, maar deze was doorgaans onopvallend gebleven.

Meer aandacht

Op voorschrift van Trente, waar in de periode tussen 1545 en 1563 door Paus Paulus III kerkvergaderingen werden gehouden, diende o.a. ook aan het preken meer aandacht te worden besteed vooral in verband met de reformatorische opvattingen.

Zo kreeg ook de stijl van de preekstoel meer aandacht. In het nu volgende willen wij in het bijzonder de beeldhouwkunst van de preekstoelen in beschouwing nemen.

Bloeitijd

In ons land is de Renaissance (1550-1625) de bloeitijd van de preekstoelen waarin telkenmale de zin voor maatverhoudingen tot uiting komt. In de 16e eeuw bestond de preekstoel uit drie delen: de voet, de kuip en het klankbord. De versiering was oorspronkelijk zeer eenvoudig, de toepassing van beeldhouwwerk bleef tot de onderdelen beperkt.

In de 17e eeuw wordt de voet door beeldhouwwerk versierd. De volgende stap is, dat de drie elementen waaruit de preekstoel is opgebouwd tot één geheel samensmelten, en soms met rank-en loof werk overwoekerd worden. In Belgische kerken treffen wij tal van voorbeelden hiervan aan. Bij andere preekstoelen worden gebeurtenissen uit de gewijde geschiedenis op allerlei manieren vertolkt, en vaak aan de voet van de preekstoel uitgebeeld. Deze uitbeeldingen werden op geheel eigentijdse wijze tot uitdrukking gebracht.

Sober en streng

In de St. Hippolytus-of Oude Kerk te Delft bevindt zich o.a. een buitengewoon fraaie preekstoel uit 1548. Haar vorm is sober en streng. De zes-hoekige kuip heeft op de hoeken Corinthische zuilen. De panelen laten de evangelisten zien; het vijfde paneel stelt de prediking van Johannes den Doper voor. De hele preekstoel is een gaaf geheel en bezit een harmonische opbouw. Het is een klassiek moment in de ontwikkeling van onze preekstoelbouw. Door toepassing van de kennis der wetten van het perspectief geven de panelen de indruk of de voorstellingen zich aan het eind van de overwelfde galerijen bevinden. Op soortgelijke wijze zijn ook de panelen van de preekstoelen in de hervormde kerk te Abcoude en die van de St.-Jacobskerk in Den Haag bewerkt, maar minder architectonisch en zwakker van compositie. De helm op het klankbord is tot aan de restauratie in 1962 bewaard gebleven in het Rijksmuseum te Amsterdam.

Geen navolging

Geen navolging heeft de rococo preekstoel in de Grote Kerk te Dordrecht gehad. Voetstuk en kuip van deze preekstoel zijn van wit marmer en het klankbord met helm is van massief Cubaans mahonie. Dit geweldige werk zweeft als het ware boven de kuip. Het wordt slechts gesteund door de pijlers aan de achterzijde. Belangrijke preekstoelen uit de 16e eeuw zijn die in de St.-Jansbasiliek te 's-Hertogenbosch (1567), Enkhuizen in de Westerkerk (1567/'68), Medemblik (tussen 1560 en 1570), St.-Pieterskerk te Leiden (circa 1525) en de St.-Janskerk te Schiedam (laatste kwart 16e eeuw). Uit het begin van de 16e eeuw is de preekstoel uit Uden en thans in het bezit van het Rijksmuseum te Amsterdam. De ten dele oudste preekstoel is die in de St. Bavo te Haarlem (15e-eeuws).

Kentering

Na de uitbloei van de barok (1650-1800) komt er vooral in het rococo een kentering in de gedachten omtrent de versieringen aan het kerk-meubilair. Er is een streven naar versobering. Tot het begin van deze eeuw is er sprake van gebrek aan originaliteit en vindingrijkheid.

De preekstoelen na de laatste wereldoorlog hebben een geheel andere stijl. Strak en zakelijk, maar getuigend vaak van voorname eenvoud. Daar tegenover zijn er smakeloze 'objecten', samengesteld uit beton-of metselwerk.

Schoonlieid in hout

Vele hedendaagse preekstoelen trekken echter wel de aandacht zoals die van de beeldsnijder Cor Wijker uit Egmond aan Zee. De meeste onderwerpen van zijn werkstukken zijn ontleend aan het Nieuwe Testament. Zijn preekstoelpanelen getuigen van een diepe bewogenheid. De meeste zijn in hoogreliëf uitgevoerd, waardoor de figuren loskomen van de achtergrond en de dieptewerking vaak een grote schoonheid openbaart.

Een van de uitspraken van Wijker laten we niet onvermeld: 'Een kunstenaar kan wel werk maken, als hij zich maar beschouwt als een werkman, die in dienst staat van de grote Schepper'.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen