Eigentijdse bijbelvertalingen

In 1974 bleek uit een gezamenlijke enquête van de NCRV en het Nederlands Bijbel Genootschap, dat in 43 procent van de Nederlandse gezinnen geen Bijbel voorkwam. Bij de enquête 'God in Nederland', gehouden in 1979, bleek het percentage huizen zonder Bijbel gedaald te zijn tot 35. De heer J. J. van Capelleveen van het Nederlands Bijbel Genootschap trekt uit deze cijfers de conclusie, dat het niet anders kan of nieuwere vertalingen als de Willibrordvertaling van de Katholieke Bijbel Stichting en vooral 'Groot Nieuws voor U' in handen zijn gekomen van duizenden, die voorheen geen Bijbel of Nieuwe Testament bezaten. Hij schrijft dit in een kleine, bij het NBG uitgegeven brochure 'Een Bijbel in omgangstaal', waarin hij enerzijds een pleidooi voert voor het goed recht van een vertaling als 'Groot Nieuws voor U' - een pleidooi waarin we hem uiteindelijk niet volgen - maar waarin hij anderzijds ook een voor ieder goed leesbaar verhaal geeft over de problemen, die zich bij het vertalen van de Bijbel voordoen. Reden genoeg om uit deze brochure iets door te geven en dan enkele kanttekeningen te maken.

Achtergrond

Om even de achtergrond van 'Groot Nieuws voor U' te schetsen: In Amerika verscheen in 1966, onder auspiciën van het Amerikaans Bijbelgenootschap, maar namens vele nationale bijbelgenootschappen een 'zendingsvertaling', getiteld 'Good news for Modern Man' (goed nieuws voor de moderne mens). Hoewel deze uitgave als 'zendingsvertaling', voor hen dus die de Bijbel niet kennen, bedoeld was bleek er al spoedig ook binnen de kerken aftrek voor te bestaan. Zo kwam in Nederland ook de vraag naar een Nederlandse vertaling van de Engelse editie. Het Nederlands Bijbel Genootschap wenste echter geen vertaling van een vertaling te geven. Het NBG - aldus Van Cappelleveen - gaat ervan uit, dat een verta­ling altijd vanuit de grondtekst moet worden gemaakt, nooit vanuit een andere taal. Daarom werd - onder verantwoordelijkheid van het Nederlands Bijbel Genootschap en de Katholieke Bijbel Stichting - een commissie in het leven geroepen, die op grond van het vertaalprincipe van de Engelse vertaling moest komen tot een Nederlandse editie vanuit de grondtekst. Zo ontstond 'Groot Nieuws voor U', een editie die in 1972 verscheen en sindsdien in een oplage van 600.000 exemplaren is verspreid, waarmee deze editie een tweede plaats qua verspreiding heeft bereikt (na de Nieuwe Vertaling van 1951, maar inmiddels ver vóór de Statenvertaling en vertalingen als de Willibrordvertaling en de vertaling van Anne de Vries). Van Capelleveen verzwijgt intussen in zijn brochure niet, dat deze (vrije) vertaling, hoewel een best-seller, een omstreden best-seller is. De meest krasse kritiek (in In de Waagschaal) was: 'dit is babygeleuter, woordverminking, taalvredebreuk'. Maar uiteraard laat hij ook de loftuitingen niet ongenoemd: 'rake, verrassende duidelijkheid'. 'Dit boek kan de Bijbel niet zijn, dit boek kan ik begrijpen' (n.a.v. de Engelse editie).

Vertaalprincipe

We meenden de lezers deze informatie niet te mogen onthouden. Wanneer een 'vertaling' zo'n brede spreiding heeft is het goed te weten waarom het gaat. De vraag is intussen wél welk vertaalprincipe erachter steekt. Gaat het hier om een vertaling of gaat het om een parafrase? Van Capelleveen ontkent, dat het in 'Groot Nieuws voor U' om een prarafrase gaat. Het gaat - zo zegt hij - om een vertaling, waarbij gezocht is naar de werkelijke bedoeling van de Bijbelschrijvers, zodat de zin, die zij aan de Bijbelwoorden hebben gegeven, ook voor onze tijd voelbaar wordt.

De vraag is derhalve of de grondtekst letterlijk, woordelijk of vrij moet worden vertaald. Het is duidelijk, dat de Statenvertaling een heel letterlijke vertaling of liever een woordelijke vertaling is. De Zeeuwse raadpensionaris Johan de Brune schreef in 1644 al zijn bezwaren tegen de Statenvertaling, die naar zijn mening, voor een juist verstaan, véél te letterlijk was. De Brune schreef:

'...dat de nieuwe Over-zetters den text zoo gantsch nauw end'nae hebben uytghedruckt dat zij oock veeltijdts de orde end' - stellinghe der woorden hebben naeghevolght: waer deur het zomtijds is geschiet dat de zoet-vloeijentheijdt van de Nederlandsche tale ghe-stuyt end' de zin niet zoo helder end' onbekomert wert uitgedruckt.'

Van Capelleveen neemt overigens deze uitspraak van De Brune niet over maar wijst wel op het goed recht van de zogeheten 'dynamisch-equivalente vertalingen', waartoe dan ook 'Groot Nieuws voor U' behoort. Het gaat dan niet om een vertalen van woord voor woord maar: 'je moet kijken naar wat bedoeld wordt in het gehele zinsdeel en proberen de totaliteit van die gedachten in je eigen taal weer te geven.' Dat zit in het woord dynamisch. Met het woord equivalent wordt dan bedoeld, dat wél de oorspronkelijke betekenis van de tekst moet worden weergegeven. Hij wijst op de vertaling in de Statenvertaling 'Voorwaar, voorwaar zeg ik u...' (letterlijk 'amen, amen zeg ik u'). De bedoeling voor onze tijd is, zegt hij dan, 'moet je eens horen'. Zo vertaalt 'Groot Nieuws' het dan.

Zo heeft ook Luther vertaald, zegt Van Capelleveen. Zijn vertaling verschilde nogal van de Statenvertaling in ons land. Zijn vertaling was geschreven in echt, algemeen Duits (het Saksisch dialect, dat door de politieke ontwikkelingen toen sterk naar voren kwam). De Luthervertaling is dan ook in de loop van de eeuwen steeds aangepast aan de taalontwikkeling in Duitsland. In het voorwoord, dat dr. Hans Volz schreef in de heruitgave van de Lutherbijbel, die in 1972 verscheen (Rogner en Bernhard, München), zegt deze inderdaad dat, wanneer men een door verscheidene kerkelijke revisies sterk veranderde Lutherbijbel van nu ter hand neemt, men niet in de verste verte meer beseft hier met die uitgave te doen te hebben, die in de Reformatietijd in Wittemberg verscheen.

Van Capelleveen ziet de, vertaling 'Groot Nieuws voor U' dus liggen op het vlak van de telkens aan de taalontwikkeling aangepaste Lutherbijbel. Hij zegt dat het geen parafrase is. Een parafrase is - dat zegt hij terecht - een toelichtende omschrijving van de inhoud van een tekst. Zo wijst hij op een 'vertaling' van K. Aug. Dachsel, waarin de eigenlijke bijbeltekst vet is gedrukt en allerlei verklarende toelichtingen van Dachsel zelf lichter zijn gedrukt.

Een klein voorbeeld uit Exodus 20: Toen Mozes nu weder onderaan de berg stond, sprak God al deze woorden, met verheven stem voor de ooren van geheel Israël (Deut. 4 : 12, 33; 5 : 22) zeggende Ik ben de Heere uw God. Ik, die alleen waarachtig ben, verheven boven alle verandering, in Mij alle leven en zaligheid omvattende (hfst. 3 : 14)... die u uit Egypteland uit liet diensthuis, waarin gij zo hard gevangen zaat, uitgeleid heb...'

Zó doet 'Groot Nieuws voor U' het niet, aldus Van Capelleveen. Deze editie geeft geen toevoegingen of verklaringen maar zoekt een goede weergave van de hele zin.

Als voorbeeld neemt hij de moeilijke tekst 2 Cor. 3 : 12, waar de Statenvertaling zegt: Want ook het verheerlijkte is zelfs niet verheerlijkt in deze dele, ten aanzien van deze uitnemende heerlijkheid'.

De Nieuwe Vertaling zegt dan: 'Immers, zelfs hetgeen verheerlijkt was, is in zoverre niet verheerlijkt, als deze heerlijkheid het te boven gaat'.

'Groot Nieuws voor U' vertaalt dan met 'Die glorie van toen zinkt eigenlijk in het niet bij de overgrote glorie van nu'.

Verder wijst Van Capelleveen er nog op, dat bepaalde uitdrukkingen in de loop van de jaren een sterke wijziging in gevoelswaarde hebben ondergaan. 'Zich op de borst slaan' is voor de bevolking van het oude Palestina een uitdrukking van rouw. Voor ons is het een uitdrukking voor pochen, zich ergens op beroemen. 'Groot Nieuws voor U' gaat dan toch echter niet verder in de vertaling dan: 'Ze sloegen zich op de borst van medelijden'.

En tenslotte geeft Van Capelleveen als voorbeeld, dat zinnen, die in de grondtekst heel lang waren, in de diverse vertalingen in kleinere stukken zijn geknipt. Hij wijst op Efeze 1 : 1-14, wat in het Grieks één enkele zin is. De Statenvertalers maakten er drie zinnen van, de Nieuwe Vertaling vier zinnen, 'waarvan er één nog altijd 128 woorden telt'. 'Groot Nieuws voor U', geeft dit Schriftgedeelte nu weer in 18 zinnen van vier alinea's.

Kanttekeningen

We hebben in het hierbovenstaande zo goed mogelijk objectief proberen weer te geven wat de achtergrond en het vertaalprincipe van 'Groot Nieuws voor U' is. We hebben telkens weer in ons blad bezwaar gemaakt tegen vertalingen als deze, die de kerkelijk-geijkte vertalingen dreigen te verdringen (het feit dat 'Groot Nieuws voor U' qua verspreiding op de tweede plaats staat spreekt voor zich). Anderzijds is het goed om van binnenuit over de werkelijke bedoelingen en achtergronden geïnformeerd te worden. Ter afsluiting volstaan we nu dan echter ook met enkele kanttekeningen.

1. We moeten ons blijvend realiseren, dat slechts één uitgave van de Schrift kanoniek is, t.w. de Schrift zoals die in de grondtalen tot ons kwam.

2. Aan elke vertaling van de Schrift - en in hoeveel talen is de Schrift niet vertaald - kleven menselijke onvolkomenheden, tekorten aan inzicht ook over wat de grondtekst zelf bedoelt.

3. Daarom is geen enkele vertaling van de Schrift aan de grondtekst gelijk te stellen, ze is er altijd een beperkte weergave van.

4. Hoe woordelijk een vertaling ook is - te denken is aan de Statenvertaling - altijd is er de mogelijkheid van het vertalen met verschillende woorden.

Een voorbeeld uit het boekje van Van Capelleveen uit het Engels (met vele voorbeelden aan te vullen): 'a house is not a home' (een huis is geen thuis); maar 'my home is my castle' moet niet vertaald worden met 'mijn thuis is mijn kasteel', maar met mijn huis is mijn kasteel.

5. Omdat taal levend is kunnen we nooit bij een vertaling van eeuwen terug blijven staan. Er is voortgaand onderzoek in de grondtekst niet alleen, er is ook ontwikkeling in de taal zélf, waarin een vertaling werd gegeven. Zelfs kunnen woorden of uitdrukkingen van eeuwen terug door de tijd een andere, zelfs tegengestelde betekenis krijgen. Dat maakt revisie van zo'n vertaling geboden. (Vgl. de editie 1977 van de Statenvertaling).

6. Het zou onjuist zijn als we zouden volstaan met de gedachte, dat met een eenmaal gegeven vertaling van de Bijbel alles gezegd is. De Statenvertalers met name hebben met woorden, die cursief of tussen haken zijn afgedrukt, aangegeven waar zij óf hun aarzelingen hadden óf er niet uitkwamen. In de kanttekeningen hebben zij zelf alternatieve vertaalmogelijkheden gegeven.

7. De Bijbel moet in elke tijd zo dicht mogelijk bij de mensen worden gebracht. Dat heeft God immers bedoeld met Zijn Openbaring? Die Openbaring was niet alleen voor Israël, al was dit in de aanvang wél zo, maar voor de volkeren. Vandaar de vele vertalingen.

8. Er zijn goede en minder goede vertalingen, maar door die alle heeft God toch willen werken onder de volkeren en wil Hij ook vandaag nog werken om Zijn Naam bekend te maken.

9. Dat betekent echter niet, dat we ten aanzien van het vertalen van de Schrift alles maar moeten accepteren. Het gaat toch om een zo nauwkeurig mogelijke aansluiting bij de grondtekst.

10. Als Van Capelleveen stelt dat 'Groot Nieuws voor U' geen parafrase is, dan zij hem dit vanuit de letterlijke betekenis toegegeven. Wie echter deze editie naast de Statenvertaling legt bemerkt direct dat de vertaalprincipes grondig verschillen.

11. We willen niet onderschatten de mogelijkheid dat door 'Groot Nieuws voor U' thans rand-en buitenkerkelijken met de Bijbel worden bereikt, maar anderzijds is het verontrustend, dat deze editie steeds meer de plaats van de gewone bijbelvertalingen inneemt. In kerkdiensten en kerkelijke samenkomsten wordt immers ook meer en meer 'Groot Nieuws voor U' gelezen.

12. Het is een uitdrukking van dr. F. de Graaff, dat de Statenvertalers 'woordjes hebben gespeld'. Dat is tóch de kracht van de Statenvertaling. De vertalers hebben nauwkeurige aansluiting gezocht bij de woorden van de grondtekst, al hebben zij deze woorden verwoord in voor hun tijd moderne taal.

13. Wanneer uitdrukkingen in de grondtekst toelichting behoeven dan kan dit beter geschieden in kanttekeningen of verklarende aantekeningen dan in de vertaling zelf. Daar ligt toch ons grote bezwaren tegen 'Groot Nieuws voor U'. Men is te veel van de directe weergave van de grondtekst afgeweken.

14. Het Woord van God is niet gebonden, ook niet door vertalingen. Het Woord gaat soeverein Zijn gang. Maar wil de gemeente bij de Schrift blijven dan zal zij zo dicht mogelijk bij de grondtekst zelf moeten blijven, waarbij de tale Kanaans in de letterlijke zin geleerd moet worden, ook nu. De uitdrukking 'woordverminking', geciteerd in het begin van dit artikel dient daarbij wel serieus genomen te worden. Door al te modieus taalgebruik kan de bijbeltekst ook worden verminkt. Dat achten we toch het grote manco van 'Groot Nieuws voor U'.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen