De toekomstverwachting van Israël

In het kader van het voor dit jaar gekozen thema 'de toekomstverwachting van Israël' verzorgden rabbijn A. Keiler en rabbijn Samuels voor ons als eersten de lezingen. Ze deden dit beiden vanuit een verschillende theologische achtergrond. Rabbijn Keiler is een orthodox theoloog, terwijl rabbijn Samuels verwant is met het liberale jodendom. Dit maakte voor ons duidelijk, dat er ook ten aanzien van de toekomstverwachting verschillend gedacht wordt. Ondanks de verschillen, die verder in dit artikel ter sprake zullen komen stemden beiden hierin overeen, dat de toekomstverwachting een essentieel aspect is in het joodse geloof, wellicht het meest essentiële aspect. De toekomstverwachting is de ziel van het joodse geloof en het joodse denken merkte Samuels op. Zonder deze ziel is alles dood.

Het was merkwaardig op welke manier Samuels dit toelichtte. De bijbel begint zo merkte hij op, niet met de eerste letter van het hebreeuwse alfabet, de alef, maar met de tweede, de bet. Dit is nog merkwaardiger als men bedenkt, dat één van de Namen van God in het hebreeuws met een alef (de eerste letter van het hebreeuwse alfabet) begint. Maar toch zijn de eerste woorden van Genesis 1 niet 'God was in den beginne', maar omgekeerd 'in den beginne was God'. Het begint met een bet, de eerste letter van het woord voor 'in den beginne'. Waarom? Het teken voor de letter 'bet' is in het hebreeuws naar achteren gesloten, d. w.z.: wat vóór de schepping ligt is voor ons gesloten. Ook naar boven en onder is de letter gesloten; wat zich boven en onder de schepping bevindt is ook voor ons gesloten. Naar voren is de 'bet' open. Van daaruit beweegt het zich naar voren toe, naar de toekomst. Dat is voor ons van betekenis. Dat gaat ons aan. Wij hebben met de loop der tijden te maken. Met deze wat eigenaardig aandoende verklaring maakte Samuels duidelijk, dat de toekomstverwachting de kern is van het bijbelse denken. Het is wellicht overbodig op te merken, dat ook in het christelijke geloofsleven de toekomstverwachting een onmisbaar element is. Zowel in de evangeliën als in de brieven staat de toekomst, de wederkomst op een centrale plaats. Het leefde in de eerste christelijke gemeenten. Met name het laatste bijbelboek, dat vol staat met oudtestamentische citaten, wijst hierop. Daarin komt een stuk herkenning naar voren in de ontmoeting met deze joodse theologen; en komt ook sterk naar voren, dat het aspect van het uitzien naar het koninkrijk van God in het leven als gemeente en in het persoonlijk geloofsleven geen overbodige zaak is maar uiterst essentieel. Vanuit de Schrift is het duidelijk, dat de Heere ons iets te verwachten geeft. Hoe sterk blijkt dit niet uit hetgeen Paulus opmerkt in 1 Cor. 15.

De toekomst veronderstelt het verleden en het heden

Los van het verleden en het heden over de toekomst te spreken is onmogelijk aldus Keiler. Vandaar, dat hij vooraf hierover enkele opmerkingen wilde maken.

Verleden

Afgezien van de tijd van de aartsvaders dateert Keiler het verleden vanaf de openbaring bij de Sinaï in drie perioden. Allereerst de tocht door de woestijn en de intocht in het beloofde land. In de tweede plaats de periode van de eerste tempel en tenslotte de periode van de tweede tempel. De eerste tempelperiode kenmerkt zich door een door de joden geregeerde staat, een eigen joodse cultuur en vooral de totstandkoming van de meeste profetieën.

Na de zeventigjarige ballingschap in Babel, de tijd van Jeremia, volgt het tijdvak van de tweede tempel. Aanvankelijk was erin die tijd geen zelfstandigheid, maar waren de Joden burgers van het Perzische rijk. Later echter kwam het tot zelfstandigheid onder de Maccabeeën. Het kwam aan op een instandhouden van de joodse cultuur. Onder de dwingende hand van Antiochus Epifanes moesten de Joden, aldus Keiler, wel tot zelfstandigheid komen. Hij trok hierbij de parallel met 1947/1948. In deze tijd ontstond, zonder de uitdrukkelijke wil van het joodse volk, de joodse staat. Waren de Engelsen wat minder strak geweest in hun opstelling, dan zou het wellicht niet tot deze zelfstandigheid gekomen zijn. De strakke houding bijvoorbeeld ten aanzien van het immigratie-beleid was indirect de oorzaak van het ontstaan van een soevereiniteit van het joodse volk.

Heden

Het begrip 'heden' is weinig bepalend in het jodendom. Het heden is meer de ontmoetingsplaats voor het verleden en de toekomst. Staat er in de bijbel een tegenwoordige tijd van een werkwoord, dan drukt dit een constante toestand uit. Bijvoorbeeld Ps. 145 : 20: de Heere bewaart al degenen die Hem liefhebben. Dat was zo in het verleden en zal blijven in de toekomst. Keiler merkte op, dat het heden voor hem de 'holocaust' is, de vernietiging van het joodse volk ten tijde van het Nationaal Socialisme. Een periode van 'Godsverduistering'. Een periode, die onverklaarbaar is. Wij kunnen, aldus Keiler, niet méér zeggen, dan dat we Gods hand er niet in kunnen ontdekken. Godsverduistering! Onverklaarbaar en onverwacht is anderzijds de stichting van een eigen joodse staat. Wie had dit verwacht in Treblinka en Auschwitz. Wonderlijk in onze ogen! Wie had later kunnen verwachten, dat er een vredesakkoord zou worden gesloten met Egypte. Wonderlijk in onze ogen! In het licht van de profetieën zijn dingen, die voor het verstand niet te begrijpen zijn, werkelijkheid geworden. Het ingrijpen van God, aldus Keiler.

Toekomst

In de profetieën wordt gesproken ten aanzien van de toekomst als een Messiaanse tijd. Het gaat om de Messias. Het woord Messias betekent 'gezalfde' d.w.z. een persoon, die bijzonder aan God gewijd is. Aanvankelijk werd alleen de hogepriester gezalfd. Later ook de koningen. In de profetieën van Jesaja wordt Cyrus een gezalfde genoemd, niet in die zin als van de koningen en de hogepriester, met olie gezalfd, maar toch Messias. Dit brengt ons ertoe om een Messias te zien, aldus Keiler, als een mens, die historisch gezien een belangrijke handeling ten gunste van het goede in de wereld op zich neemt en ten uitvoer brengt. Ieder mens, die dit bewerkstelligt, jood of niet jood, is een Messias. Een slecht mens kan geen 'gezalfde' zijn. In de zegen van Jacob aan Juda treffen we de eerste aanduiding aan voor de Messiaanse tijd. 'De scepter zal van Juda niet wijken, noch de wetgever van tussen zijn voeten totdat Silo (opgevat als de Messias) komt.' Een tijd van volheid. (Gen. 48 : 8-12).

In Num. 24 : 5 en 6 wordt de Messias gezien als een voortkomende 'ster'. Het hebreeuwse woord voor ster is 'kochab'. Later is er een man opgetreden, die Jeruzalem bevrijdde van de Romeinse overheersing. Zijn naam was Bar-Kochba. Rabbi Akiba, een bekende geestelijke leider uit die tijd, zag hem als de 'ster', 'de kochab' die voorzegd was. Hij had recht op deze titel. Hij bevrijdde het volk van vreemde overheersing. Het is begrijpelijk, dat in tijden van verdrukking en vervolging zich Messiassen aandienden en geloofd werden. Daarnaast is de taak van de Messias een zedelijke opvoeding van de mensheid en een religieuze terugkeer tot een zondeloos leven te bewerkstelligen. In dat verband is het nodig, dat de generatie, in welke de Messias optreedt, hiervoor rijp gemaakt moet worden, waardig om Hem te ontvangen. Je kunt hierbij de vraag stellen, of het koninkrijk Gods komt omdat wij ons bekeerd hebben of opdat wij ons bekeren. In dit verband is het opvallend, dat Johannes de Doper zegt 'bekeert u, want het koninkrijk Gods is nabij gekomen'; de komst is van God zelf afhankelijk.

Verschillen in het denken over de Messias in het jodendom

Aangezien de visie op de toekomst onlosmakelijk verbonden is met de visie op de Messias is het goed iets te zeggen over het verschil in opvatting t.a.v. de Messias in het orthodoxe en liberale jodendom. De Messias is voor de orthodoxe joodse theologen een persoon, een mens, die een handeling ten gunste van het goede in de geschiedenis verricht. De liberale joodse theologen zien dit meer in het kader van bewegingen in de geschiedenis, en niet zozeer als een persoon. Het was opmerkelijk, dat rabbijn Samuels in dit verband een verklaring naar aanleiding van de geschiedenis van Jacob bij Bethel aanhaalde. Jacob ziet in een droom engelen opstijgen en afdalen van de ladder, die opgericht staat tot in de hemel. De engelen, die opstijgen en afdalen, zijn de volkeren der aarde. Het komt in de geschiedenis van volkeren tot hoogtepunten en dieptepunten. Er is echter in deze oude verklaring iets opvallends. Nooit is de daling zo groot als de stijging; d.w.z. dat het dieptepunt nooit zo laag ligt als het vorige. De engelen stijgen en dalen af maar uiteindelijk zit er een stijgende lijn in. Zo gaat dat ook in de geschiedenis. Het is een golfbeweging, die uiteindelijk een stijgend resultaat heeft. Messiaanse bewegingen! Deze Messiaanse bewegingen hebben betrekking op de hele mensheid, en niet specifiek voor het joodse volk, aldus de liberale rabbijn Samuels. Hiermee hangt samen, dat het verlangen naar het land om daar te wonen voor de liberale joden niet zo sterk is. Keiler zei, dat de gebeden om terugkeer naar het beloofde land, die in het gebedenboek voorkomen, door liberale joden niet gebeden worden. Het Zionisme is dan ook, volgens Keiler, vreemd aan het liberale jodendom. Het orthodoxe jodendom ziet in het wonen in het land een religieuze plicht (een mitswa). Toch kan men niet zeggen, dat het Zionisme voortkwam uit religieuze beweegredenen. De vervolging en de verdrukking en het vertrouwen tegenover de volkeren, waar de joden vervolgd werden - en waar is dat al niet geweest? - , bracht de Zionisten ertoe een staat te stichten. Met het oog op die vervolgingen en verdrukkingen vlamt het verlangen naar de Messiaanse tijd hoog op. De Messiaanse tijd zal zijn een tijd, waarin volgens de profetieën de wolf met het lam zal verkeren, het luipaard met het geitebokje zal nederliggen. Zullen de natuurwetten dan worden veranderd? Maimonides, een bekende joodse filosoof heeft gezegd, dat dit gelijkenissen zijn, die de Messiaanse tijd beschrijven. Het lam, Israël, zal in de Messiaanse tijd vrede hebben met de wolven, de volkeren. Een einde zal komen aan de knechting van het joodse volk. Men zal zich kunnen wijden aan de studie van de thora.

De Messiaanse tijd is volgens Keiler niet ver­bonden met de opstanding der doden. De opstanding kan ook later zijn. Volgens Samuels is er geen opstanding der doden. Hij achtte het geloof in de opstanding niet wezenlijk voor de toekomstverwachting.

Herkenning en vervreemding

In de ontmoeting met beide rabbijnen waren er momenten van herkenning, met name ten aanzien van de toekomstverwachting, die wezenlijk is voor het bijbelse denken. Momenten van herkenning om in de gebeurtenissen in de geschiedenis, met name ten aanzien van Israël, de terugkeer naar het land, Gods hand te zien.

Momenten ook van vervreemding, met name waar Samuels ontkende te geloven in de opstanding der doden. Is het geloof dan niet tevergeefs? (1 Kor. 15). Ondanks het feit, dat rabbijn Keiler minder filosofisch en meer bijbels bezig was dan Samuels, ervoeren we in zijn visie op de Messias toch ook een kloof. Jesaja 53, de lijdende knecht des Heeren, was voor hem niet een ' messiaanse tekst'. Visie op verzoening en verlossing gaan uiteen.

We hopen u in bovenstaand artikel deelgenoot te hebben gemaakt van een stuk ontmoeting, die voor ons bijzonder leerzaam was.

J. H. Gijsbertsen

D. M. V. d. Linde

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen