Literaire genres in de Schrift (1)

De bijbel op de lijst der wereldliteratuur

In 'De Bijbel als boek van schoonheid' (Kampen 1960, 6e druk) vertelt ons B. Wielenga van een enquête, die de redaktie van het letterkundig tijdschrift 'Het Getij' eind 1921 hield onder een groot aantal Nederlandse schrijvers. De redaktie stelde de volgende vraag: 'Veronderstel, dat omstandigheden u eens dwongen op een onbewoond eiland verblijf te houden. Er werd u toegestaan slechts 6 boeken mee te nemen. Welke 6 boeken uit de gehele u bekende literatuur, zowel ethische als literaire, zoudt ge dan meenemen?' Eénenvijftig antwoorden kwamen binnen. En wat bleek? De Bijbel was verreweg favoriet. Bij deze keuze werden de meesten niet door godsdienstige beweegredenen gedreven, maar door beweegredenen van letterkundige aard. Afgezien van de vraag of een dergelijke enquête in 1980 hetzelfde resultaat zou hebben, mag bovengenoemde uitslag ons toch minstens attent maken op de Bijbel als bijzonder belangwekkend boek uit de wereldliteratuur.

Wij zijn van huis uit niet zo erg gewend de Bijbel op deze manier te benaderen. Wij geloven, dat in de Bijbel Gods openbaring tot ons komt. De Bijbel kan ons wijs maken tot zaligheid. Daarom lezen we haar. Gelukkig, wanneer dat zo is en arm zijn we, als we de Bijbel alleen maar lezen als boek van literaire schoonheid. De keerzijde is echter, dat juist wanneer wij de Bijbel lezen als boek van Gods openbaring, we óók grote belangstelling zullen hebben voor de vorm, waarin deze openbaring tot ons gekomen is.

In het doorgeven van de openbaring sluit God de mens niet uit, maar in. Dogmatisch zou je kunnen zeggen, dat in de Schriftwording van het Woord de algemene verlichting van de Heilige Geest samenwerkt met de bijzondere Verlichting, zodat de getuigen der openbaring (apostelen en profeten) niet alleen wisten welke boodschap ze moesten doorgeven, maar ook het verstand en de gaven ontvingen om deze boodschap in steeds wisselende literaire vormen te verwoorden als afschaduwing van de veelkleurige wijsheid Gods, die trouwens in de gehele pluriformiteit der schepping is terug te vinden.

Dit heeft tot gevolg gehad, dat we in de Schrift te maken hebben met een zeer breed skala van literaire genres.

In alle eeuwen heeft men hier natuurlijk wel iets van gezien. Van een grove indeling tussen proza en poëzie heeft men altijd geweten. Toch moeten we zeggen, dat het pure literaire onderzoek van de Schrift nog maar enkele eeuwen oud is. Het nieuwere Bijbelonderzoek heeft ons wat betreft de literaire genres heel veel geleerd, waar we vroeger nauwelijks oog voor hadden. Hieronder zal worden aangetoond, dat deze ontdekkingen wel tot gevolg hebben gehad, dat Bijbelgedeelten, die vroeger als een volstrekste eenheid werden gezien, nu soms onder de handen van het onderzoek uiteen vallen in verschillende delen en deeltjes op grond van verschillende literaire genres, die men meent te ontdekken. Dit kan even een schokeffect teweeg brengen, maar behoeft ons m.i. mei principieel te schokken. Een Bijbelgedeelte is niet minder Gods Woord, wanneer het uit één geheel bestaat, dan wanneer het literair gezien uiteen valt in verschillende deeltjes. Persoonlijk moet ik zeggen, dat ik verschillende gedeelten uit Jesaja bijv. veel beter ben gaan begrijpen door de literaire ontleding zoals die beproefd wordt door Elliger en Westermann. Wetenschappelijk liggen hier wel veel problemen, omdat de theorieën elkaar soms ook tegenspreken. Toch kan een zorgvuldig gebruik van de methode voor de prediking alleen maar winst betekenen.

Voor wij overgaan tot de beschrijving van verschillende genres, zoals we die in de Schrift tegenkomen willen we u eerst nog iets vertellen over het literair-kritisch onderzoek in het algemeen.

Het literair-kritisch onderzoek

Het is ondoenlijk hier in 't kort de geschiedenis van het literair-kritisch onderzoek weer te geven. Bovendien krijgen we daarin met zoveel Duitse termen te maken, die moeilijk in het Nederlands te vertalen zijn, dat een uiteenzetting hiervan in het kader van deze artikelenserie niet wenselijk lijkt. Belangrijk bij de beoordeling van het onderzoek is het achterhalen van de vooronderstellingen, die bij dit onderzoek een rol hebben gespeeld. In orthodoxe kring is veel weerstand tegen het gehele moderne Bijbelonderzoek voortgekomen uit het feit, dat men vond, dat de onderzoekers uitgingen van vooronderstellingen, die aan het hart van de Bijbelse boodschap vreemd waren. Voor wie de geschiedenis van het historisch-kritisch onderzoek bestudeert zal deze weerstand alleen maar begrijpelijk zijn. Veel onderzoekers stonden op niet-gelovig standpunt of waren beïnvloed door Hegeliaanse en andere filosofieën. Dit heeft begrijpelijkerwijs de positieve resultaten, die het onderzoek uiteindelijk heeft opgeleverd vaak verduisterd. Pas in onze eeuw is er in de orthodoxie openheid gekomen om de positieve resultaten van het Bijbelonderzoek op te nemen in exe­ gese en prediking. Veel onderzoekers van vandaag proberen ook hun wetenschappelijk werk ten dienste te stellen van kerk, prediking en dogmatiek. Zo bijv. G. van Rad, H. J. Kraus. Ook een serie als de onder theologen zeer bekende Biblischer Kommentar legt hiervan rekenschap af.

In dit verband wil ik mijn leermeester prof. dr. C. V. Leeuwen citeren. Hij schrijft ergens: 'Het komt erop aan of we onze theologie (en dat geldt voor alle theologie, niet alleen voor het literaire onderzoek, maar ook voor hulpvakken als filologie en filosofie) willen bedrijven vanuit de liefde voor het Woord, dat ons is toevertrouwd en met het doel, dat Woord beter te leren kennen; of dat we ervan uitgaan, ik wil die tekst alleen maar zien als een menselijke tekst, er geen goddelijke openbaring achter zoeken. Dat is natuurlijk een heel, ander uitgangspunt. Ik dacht, dat daarmee ook het waardeoordeel voor de manier waarop men de tekst onderzocht gegeven is.'

Degene, die voortdurend bezig is met wetenschappelijk onderzoek van de Bijbel loopt wel gevaar de Bijbel louter als object te zien. In zijn onderzoek kan hij de Bijbel niet anders dan als objectbehandelen. Maar wanneer deze methodisch noodzakelijke houding de geloofshouding: 'Spreek Heere, uw Knecht hoort', gaat verdringen, gaat er iets grondig mis. Daarom hebben degenen, die voortdurend bezig zijn met wetenschappelijk onderzoek van de Bijbel wel in 't bijzonder ons gebed nodig. Daar heeft het in het verleden al te veel aan ontbroken.

Het is duidelijk, dat de gemeente tot dit gebed alleen bereid en in staat is, wanneer ze merkt, dat de resultaten van het Bijbelonderzoek impliciet door prediking en catechese aan het geloof, der gemeente ten goede komen. Wat dat betreft kan en moet er nog veel verbeterd worden. Wat wij nodig hebben is diep gelovige beoefening van de Bijbelwetenschap die de eenheid met het geloof der gemeente zoekt te bewaren en te versterken.

Tenslotte: Het blijkt altijd weer, dat het woord 'kritisch' in verbindingen als literair-kritisch, historisch-kritisch etc. mensen bij voorbaat argwanend maakt. Het lijkt daarom goed er nog eens op te wijzen, dat het woord 'kritisch' in al deze verbindingen verklaard moet worden vanuit de oorspronkelijke betekenis van het Griekse woord krivoo, wat betekent: scheiden, schiften, onderscheiden en vandaaruit ook: tot een bepaalde beoordeling komen.

In deze betekenis staat en valt elke wetenschappelijke houding met kritisch bezig zijn. Het gaat dus bij literair-kritisch onderzoek niet om kritiek op de Bijbel, maar om heel nauwkeurig te onderscheiden welk literair genre in een bepaald gedeelte gebruikt wordt, en om vandaaruit te bepalen wat de achtergrond, de 'Sitz im Leben' (de sociaal-cultureel-godsdienstige kontekst) en de boodschap van het betreffende gedeelte is.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen