Boekbespreking

J. Verkuyl, Dostojewski's visie op de mens, 132 biz., ƒ 17, 50, Kok, Kampen 1980.

Op 30 januari 1981 zal het 100 jaar geleden zijn dat de russische schrijver Dostojewski stierf. De Amsterdamse hoogleraar, prof. dr. Verkuyl, die vanaf de middelbare schooljaren geboeid is door deze grote literator, heeft op aandrang van velen een beknopte studie geschreven over de mensvisie van Dostojewski. Dat Verkuyl met name door dit thema gegrepen is, laat zich verstaan want de relatie God-mens-medemens vormt een centraal motief in de boeken van Dostojewski. Na een inleidend hoofdstuk, een korte schets over het leven van Dostojewski en de verscheidenheid in interpretaties, worden achtereenvolgens behandeld de romans 'Schuld en boete', 'De gebroeders Karamazow', 'Boze geesten' en 'De Idioot'. Verkuyl geeft geen volledige analyse van deze werken, maar gaat ze na op het thema dat centraal staat in zijn boek: de relatie van de mens tot God en zijn naaste.

Zowel de visie op de enkeling als de samenhang van de mensen, de persoonlijke en de collectieve schuld komen ter sprake. De lijn van de demonie en de machten ziet Verkuyl vooral aanwezig in het boek 'Boze geesten' terwijl 'De Idioot' vooral laat zien hoe de liefde van Christus in een mensenleven kan doorwerken.

Verkuyl is niet blind voor de schaduwkanten in Dostojewski's werk, zoals zijn nationalisme, de geringe nadruk op de heiliging, de eenzijdigheden in de polemiek.

Het is een boeiend boekje geworden dat men in een adem uitleest. Wie Dostojewski niet kent wordt hopelijk door dit boek op het spoor gezet zich in deze schrijver te verdiepen. Wie de romans van Dostojeweski's gelezen heeft zal veel herkennen. Je komt onder de indruk van de wijze waarop Dostojweski de mens in zijn grandeur en misere geschilderd heeft. Theologen doen er goed aan zich op de hoogte te stellen van deze diepzinnige beschouwingen. Men kan er wellicht meer uit leren dan uit dikke delen dogmatiek.

Enkele opmerkingen nog; Verkuyl mist bij Dostojweski de bijbelse aandacht voor de bekering en de vernieuwing als vrucht van de vergeving. Deze kritiek van een gereformeerd theoloog laat zich verstaan. In enkele regels wijst de schrijver op het verschil tussen Dotsojewski en Tolstoi. De vraag kwam bij mij boven: In hoeverre speelt hier de zonde-en genadeleer van de russisch-orthodoxe kerk een rol? Het is jammer dat de schrijver dat aspect nauwelijks aan de orde stelt. Popma heeft eens geschreven dat de tegenstelling 'dood-leven' die tussen zonde en genade op de achtergrond dringt, en dat Dostojewski's Christendom gekleurd is door het grieks-katholicisme met zijn nadruk op de onsterfelijkheid en de verheerlijking van de natuur. Hier en daar kan de lezer zich niet helemaal aan de indruk onttrekken dat Verkuyl, gegrepen als hij is door Dostojewski de russische schrijver wat naar zich toe heeft geïnterpreteerd. Dat betekent niet dat we niet instemmen met het oordeel van Verkuyl als hij zegt: 'Zo ziet Dostojewski het mensenleven onder het licht van het Evangelie van kruis en opstanding.'

Een tweede kanttekening raakt de verhouding tot de Joden. Ook hier interpreteert Verkuyl Dostojewski naar mijn mening te gunstig. In Ter Herkenning is enkele maanden geleden over dit onderwerp eeh artikel verschenen naar aanleiding van een publicatie van David Goldstein waar deze wijst op de samenhangen tussen Dostojewski 's Jodenhaat en zijn geloof in het Russische volk. Goldstein noemt Dostojewski in dit opzicht de gevangene van zijn geloof in het Russische volk als een theofoor, een god-in-zich-dragend volk. Dat gaat verder dan Verkuyl's oordeel dat Dostojewski weinig begrip had voor de positie van de Joden. Wellicht kan de auteur in een tweede druk Goldstein's boek en het artikel uit Ter Herkenning (juli 1980) in zijn beschouwingen verwerken.

Deze kritische opmerkingen mogen getuigen van de grote belangstelling waarmee ik dit boek gelezen heb. Moge het een brede lezerskring vinden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen