Separatie en separatisme

Toen in 1934 het feit werd herdacht dat een eeuw daarvoor de Afscheiding in ons land plaats vond heeft een hervormd theoloog geschreven dat de separatie in zekere zin het separatisme had ingedamd. Deze uitspraak vraagt toelichting. Separatie is naar de letterlijke belekenis afscheiding. Separatisme is de neiging tot, de zucht naar afscheiding. Welnu, toen velen wat de leer, wat de prediking betreft op gespannen voet kwamen met de plaatselijke gemeente en daarmee met de hervormde kerkelijke organen vond de Afscheiding als een diepingrijpende gebeurtenis plaats. Velen kwamen buiten de Hervormde Kerk terecht. De separatie werd een feit. Maar van meet af vond ook het zoeken naar een nieuwe kerkelijke weg plaats, waar het weer ambtelijk en kerkordelijk toe kon gaan. Na veel schermutselingen en problemen ontstond in 1869 uiteindelijk de Christelijke Gerefonneerde Kerk, een kerk die ook na een gedeeltelijke vereniging met de 'dolerende kerk' in 1892 tot de Gereformeerde Kerken, zoals we die nu nog kennen, bleef voortbestaan. En ook de vrije kruisgemeenten, die los bleven van de Christelijke Gereformeerde kerk, en de Ledeboeriaanse gemeenten, ontstaan na het conflict over de gezangen van ds. L. G. C. Ledeboer in Benthuizen, vonden op de duur een kerkelijk onderdak, namelijk door de inspanning van ds. G. H. Kersten als Gereformeerde Gemeenten in 1907.

We laten nu buiten beschouwing welke separaties, welke afscheidingen zich daarna weer hebben voorgedaan in de Christelijke Gereformeerde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Gereformeerde Gemeenten. Het gaat erom, dat de Afscheiding geordende kerkgenootschappen heeft opgeleverd waar op geordende wijze, onder ambtelijk opzicht gemeenten werden bediend en waar ook de ambtelijke vergaderingen bevoegdheden kregen voor kerkelijk beleid. Hoezeer men ook de Afscheiding op zich kan betreuren, feit is dat er een normaal kerkelijk leven uit voortkwam, al moet er worden bijgezegd dat er altijd gemeenten en groepen op zichzelf zijn blijven bestaan; niét genegen om zich te voegen in welk kerkelijk verband dan ook en al moet óók worden gezegd, dat de Oud-Gereformeerde gemeenten, hoezeer ook een kerkelijk verband zijnde, toch niet zo kerkelijk geordend waren als de andere genoemde kerken.

Wat betekent dan de uitdrukking van de hierboven genoemde hervormde theoloog, dat de separatie het separatisme indamde? Het betekent dat gemeentelijke wildgroei gekanaliseerd werd in ordelijke kerkelijke verbanden. Het kon er in de gemeenten ten tijde van de Afscheiding chaotisch aan toe gaan. Groepen mensen scheidden zich af en kwamen niet ambtelijk bijeen om een stichtelijk woord te horen, vaak van oefenaars of gewezen ouderlingen, alsook van de enkele afgescheiden predikanten. Maar het voegde zich samen tot uiteindelijk kerkelijke verbanden. Voor de op den duur ontstane kerken werden kerkelijke opleidingen in het leven geroepen. De kerkorden schreven vóór hoe het in de gemeenten zou toegaan in de gewone inrichting van het gemeentelijke leven. De artikelen 30 en 3 1 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis, waar het gaat om 'de regering der kerk door kerkelijke ambten' en over de verkiezing van dienaren, ouderlingen en diakenen, kwamen weer volledig tot hun recht.

De separatie damde het separatisme, de kerkelijke en gemeentelijke wildgroei in.

Separatisme nu

We stelden al dat de separatie intussen doorging. Scheidingen riepen nieuwe scheidingen op. De erfenis van Afscheiding en Doleantie is een veelvoud van zich -gereformeerd - noemende kerken. Maar géén van die kerken staat op zich gemeentelijke wildgroei toe. In géén van die kerken is het mogelijk, dat voorgangers, die daartoe niet geordend zijn, tóch voorgaan in de gemeenten of dat geordende voorgangers voorgaan voor niet-geordende groepen.

In artikel 31 van de N.G.B. staat, dat een iegelijk zich wél moet wachten 'door onbehoorlijke middelen zich in te dringen' maar schuldig is 'den tijd te verwachten, dat hij van God beroepen wordt...' Terwijl ten aanzien van de verkiezing tot het ambt van dienaar des Woords, ouderling of diaken gesproken wordt van 'wettige verkiezing der Kerk'. Zó is het ook in de kerken, ontstaan uit Afscheiding en Doleantie, gepraktiseerd. Het separatisme kreeg daar in de kerkelijke praktijk geen open deur.

Wie zich voegt binnen één van de geordende kerken van de Afscheiding verplicht zich tot het zich houden aan de kerkelijke regels. Wie daaraan niet voldoet komt in conflict. Ook al is de Afscheiding binnen de Afscheiding zélf doorgegaan, in de afgescheiden kerken werd het separatisme toch niet getolereerd.

We moeten misschien zeggen, dat het separatisme, na het ontstaan van geordende afgescheiden en dolerende kerken, nog het meest is blijven bestaan in de Hervormde Kerk. De Hervormde Kerk is, ondanks de kerkorde die we in 1951 kregen, al zo lang een kerk waar de tolerantie groot is. Ds. M. Groenenberg schreef kort geleden dat weliswaar de formele - kerkordelijke - mogelijkheid bestaat een klacht tegen iemand in te dienen terzake van zijn leer, maar dat zo'n klacht of halverwege strandt of dat de indiener van de klacht al met emeritaat is voor het tot een beslissing komt. In de Gereformeerde Kerken is men zo langzamerhand dunkt me op eenzelfde punt aangekomen. Dat betekent dat de Hervormde Kerk bij velen te boek staat als een kerk waar 'alles kan en alles mag', ook al is dat formeel kerkordelijk niet het geval. Dat heeft consequenties naar de éne kant, waar allerlei wind van leer en experimentele kerkelijke praktijk gevonden worden. Het heeft echter ook consequenties ter anderer zijde. Bij de bestudering van driekwart eeuw hervormd kerkelijk leven, vanaf het begin van deze eeuw, is mij telkens weer gebleken hoe met name ook het hervormd-gereformeerd kerkelijk leven gekenmerkt is geweest door de begeleidende schaduw van hier en daar gemeentelijke wildgroei. Als ik dit zo zeg besef ik in eigen vlees te snijden.

De hervormd-gereformeerde beweging in de Hervormde Kerk is niet vrij geweest van separatisme! Als ik dat concreet moet maken noem ik enkele symptomen:

1) Niet altijd zicht hebben op de kerk in haar totaliteit met de (waarde van) de ambtelijke vergaderingen. Dat kwarn voor en dat komt voor. Ook al betekent het bezig zijn in het gehéél van de kerk 'lijden aan de kerk' behoren tot de Hervormde Kerk betekent ook verplichting aan die Kerk, waar men b.v. het ambt ontving.

2) Groepen van mensen, die eigen samenkomsten belegden, los van de ambten in de gemeente terwijl er altijd wel weer voorgangers voor te vinden waren. Ik besef, dat ik biereen gevoelig terrein betreed, gezien de evangelisaties, die zich vormden in niet-rechtzinnige gemeenten. Als daar echter geweest is de worsteling om weer opnieuw opgenomen te worden in de plaatselijke gemeente, mét de prediking naar Schrift en Belijdenis, zou ik niet van separatisme willen spreken. Maar grenzen zijn vloeiend. Ook in rechtzinninge, zelfs tot in de méést rechtzinnige gemeenten, ontstonden soms zulke vrije groepen, die altijd weer hervormde voorgangers vonden en vinden. Zicht op de kerk is er dan niet meer.

3) Voorgangers, die door de kerk niet geordend werden tot het predikambt, gingen er met groepen gemeenteleden tussenuit om zo toch hun preekdrift te kunnen uitleven. Niet zelden zijn personen, die in afgescheiden kerken geen kans kregen om een preekstoel te bestijgen, de Hervormde Kerk binnen gekomen en stelden zich daar in de kortste keren separatistisch op. Ze hadden en hebben geen liefde voor welke kerk dan ook. Ze lijden ook niet aan de kerk maar zoeken hun eigen belang en zo hun eigen mensen. Hierbij moet ook gezegd worden, dat anderzijds het verschijnsel zich voordeed dat hervormde voorgangers zónder kerkelijke bevoegdheid in een kerk van de Afscheiding een plaats kregen als bevoegde voorganger.

Ds. J. J. Timmer heeft in de jaren, dat hij zijn wekelijkse bijdragen schreef voor ons blad niet aflatend de vinger gelegd bij deze separatistische symptomen hier en daar in de hervormde kerk.

De liefde tot 'de kerk der vaderen' werd zelfs aangegrepen als motief om mensen, die waar en hoe dan ook een preek wilden horen op hun wenken te bedienen. Het heet dan dat zo mensen voor 'de kerk der vaderen' worden bewaard. Intussen is de praktijk dat men voorging in gemeenten, waar in de prediking voluit het Woord aan het woord was.

Conclusie

Deze praktijk van gister is een les voor vandaag. Ook vandaag doen zich deze symptomen hier en daar voor. Dat in de Hervormde Kerk 'alles kan en mag' wordt telkens weer ook in de marge van de hervormd-gereformeerde beweging tot uitdrukking gebracht. Het verschijnsel zou er zelfs, gezien het feit dat candidaten maar moeilijk meer een gemeente kunnen krijgen waar ze de herdersstaf gaan opnemen, weer kunnen toenemen. Als gereformeerden in de Hervormde Kerk zullen we echter zélf geen aanleiding mogen geven, dat gezegd wordt dat in onze kerk alles kan of mag. Wie ernst maakt met de belijdenis maakt het ook met de artikelen 27 t/m 32, waar het gaat over 'algemene christelijke kerk', waar ieder zich bij moet voegen; over de regering der kerk door kerkelijke ambten en ook over de orde en discipline of tucht der kerk.

In artikel 32 lezen we, dat de regeerders der kerk niet mogen afwijken van wat 'Christus, onze enige Meester geordineerd heeft'. Dat is de ene kant. Maar, wordt anderzijds ook gezegd, 'we nemen dan alléén aan, hetgeen dienstig is om eendrachtigheid en enigheid te voeden en te bewaren, en alles te onderhouden in de gehoorzaamheid Gods.' Separatisme is aan deze opdracht ten enenmale vreemd. Het is niet best als gezegd zou kunnen worden dat in hervormd-gereformeerde kring kan wat in géén kerk van gereformeerde signatuur kan. Wanneer onze kerk werkelijk een kerk met tucht was in de lijn der vaderen dan zou niet alleen tucht worden geoefend daar waar de leer der kerk wordt miskend maar ook daar waar ambt en orde met de voet worden getreden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen