De Bijbel een Joods Boek? (3)

In onze voorgaande artikelen over de vraag, of de Bijbel een Joods Boek te noemen is, hebben we er sterk voor gepleit om de Bijbel steeds te lezen tegen de achtergrond van de Joodse leef-en taalwereld, die om zo te zeggen het vat zijn, waarin de schat van het Woord van God in zijn meest oorspronkelijke vorm is neergelegd. Vat en schat kunnen wij niet straffeloos zomaar even uiteenhalen. Zoiets is in een wel zeer extreme vorm b.v. gedaan door het Nazidom, dat een zuivere Bijbel wenste over te houden, door het Joodse er af te trekken. Men verwierp het Oude Testament als een 'Jodenboek'. Men hield een Bijbel over, die in te passen viel in de theorie van het Germaanse ras (ras, bloed, bodem): een anti-joodse Bijbel. En deze anti-joodse Bijbel, waarin kennelijk niet alleen het Joodse, maar tegelijk ook o zo veel van de God Israels was afgetrokken. 'Deutschland, Deutschland über alles.' Wij zijn gewaarschuwd.

De Bijbel een Joods Boek. We hebben de vorige keer gezien, hoezeer wij moeten oppassen om niet met de Bijbel op de loop te gaan. En we hebben gezien, dat wij allemaal gevaar lopen om de Bijbel door een Griekse (Hellenistische) bril te lezen en dan over de verlossing bv. te denken en te spreken als over iets, dat puur 'geestelijk' is en tegenover het' schepselmatige, stoffelijke leven staat. Nog één voorbeeld wil ik noemen om duidelijk te maken, hoe gemakkelijk wij bij het lezen van de Schriften een Griekse bril opzetten.

Tragisch zondebesef

In de Griekse wereld hebben oudtijds de zg. tragedies een grote rol gespeeld. En één van de kenmerkende dingen van zo'n Griekse tragedie is de gedachte, dat 'zonde' iets is, dat nu eenmaal op een noodlottige wijze bij het menselijke bestaan hoort. Zonde is dwaling, gemis aan kennis, mislukking. De mens móet, om zo te zeggen, zondigen. Dat alles lijkt geweldig veel op wat de Bijbel over zonde zegt. Toch is het zondebegrip in de Griekse tragedies door een gapende kloof gescheiden van de boodschap van de Bijbel met betrekking tot de aard en het karakter van de zonde. In de Bijbel immers is de zonde niet iets tragisch, iets noodlottigs, dat nu eenmaal aan het mens-zijn vastzit. In de Bijbel wordt ons geen rationele oorzaak voor het kwade gepredikt in een boos lot, dat op de één of andere wijze ook nog met een beschikking van hogere machten (goden) te maken heeft. In de Bijbel wordt ons niet gezegd, dat er naast de mens nog wel een andere instantie te vinden is, die aanspreekbaar is voor het kwade. Hoezeer bv. ook de satan kan worden aangewezen ais de grote overtreder, de mens blijft in alles, wat hij doet en laat de verantwoordelijke. De zonde is geen boos lot, maar een zaak van persoonlijke en kollektieve schuld, hoezeer het ook waar is, dat de mens ook gevangen zit in de strikken en boeien van het kwade. Helaas, de manier, waarop onder ons hier en daar over zonde wordt gesproken en de wijze, waarop de zonde wordt doorleefd, herinnert soms meer aan de Griekse tragedies dan aan de Bijbel. Want het komt helaas nog maar al te vaak voor, dat mensen, die van hun jeugd af met de Bijbel in aanraking zijn geweest, de zonde toch meer beleven als een boos lot, als iets, waarin zij geworpen zijn dan als een aanwijsbare persoonlijke schuld voor de levende God. Zonde heeft dan meer te maken met het aardse bestaan zondermeer dan dat het te maken heeft met de wijze, waarop zij zich in dit aardse, door God gegeven bestaan, hebben gedragen. Als wij bv. over erfzonde spreken of over de verwerping van eeuwigheid, moeten wij dan niet altijd weer op onze hoede zijn om niet zo over de zonde te spreken (nl. als een boos lot) en om niet buiten de mens nog een andere instantie te willen aanwijzen, die auteur van het kwade is, Adam of God Zelf? (Kan ik het helpen eigenlijk, dat ik geboren ben, zoals ik geboren ben? ). Misschien hebben we daarmee de Bijbel dan een aardig eind in de richting van de moderne mens gebracht, die immers ook zo vaak zijn bestaan als iets. noodlottigs beleeft (denk aan de existentiefilosofie) en die zich in het steeds wanhopiger wordende leven maar een balling weet. Maar tegelijk hebben we dan toch het Woord Gods vervalst. Want daarin wordt de mens nooit buiten schot van Gods verdiende toorn gebracht. Bedenken we toch vooral, dat de Bijbelse boodschap haaks staat op al onze menselijke leefpatronen en denkstrukturen. Het is in alle opzichten de Griek een dwaasheid.

Dat alles nu moest eerst worden gezegd. In één zin nogmaals: Wij lopen gevaar de Bijbel te devalueren, altijd weer, door de woorden van de Schrift met ons begrippenmateriaal te vullen. Vandaar, dat we elkaar gedurig opwekken ora 'ad fontes', tot de bronnen te gaan, dat wil zeggen ons af te vragen, welke woordwaarde de Woorden van de Bijbel oorspronkelijk hadden en tegelijk ook, hoe de eerste ontvangers van die Woorden van God, het Joodse volk, deze Woorden hebben verstaan.

Toch kunnen we er inkomen, dat iemand, er bezwaar tegen maakt om over de Bijbel te spreken als over een Joods boek. Zeker kan niet ontkend worden, dat de Bijbel alles te maken, heeft met het volk der Joden, met zijn geschiedenis, met zijn leef-en denkwereld. En het kan niet ontkend worden, dat God dit alles in Zijn geheiligde dienst heeft genomen om Zijn eeuwige heilsraad vlees en bloed te laten worden. Daarom moet het van belang zijn om te weten, hoe de woorden Gods oorspronkelijk in de kontekst van Israël zijn gegeven en hoe ze door dat volk zijn ontvangen.

Alles wat Joods is, is nog niet Bijbels

Ja, maar toch zijn er ook dingen, die ons wettigen om achter die zin: 'de Bijbel een , Joods boek' een vraagteken te zetten. Zo'n zin is immers ook voor misverstand vatbaar. Dit misverstand nl., dat de Bijbel slechts te verklaren zou zijn vanuit de natuur, het karakter en de 'religie' van het Joodse volk. Alsof alles, wat ooit Joods is geweest en nog is, automatisch ook Bijbels is.

Jawel, God heeft uitgerekend het Joodse volk gebruikt om te bemiddelen in de overdracht van Zijn Woord. En God heeft in de historische situatie van oud-Israël de schatten van Zijn heil neergelegd. Maar dat betekent allerminst, dat God daarmee alles, wat oud-oosters en/of Joods was en is, gesanksioneerd heeft. Het Woord van God was op de (kultuur) situatie van toen betrokken. Maar het was er niet aan gebonden. Want het Woord Gods is ook aan het volk der Joden nooit gebonden geweest. Het Woord van God is aan het Joodse volk gegeven. Maar het is bepaald niet een produkt van het Joodse denken. Hoezeer het verweven is geweest met en bevruchtend heeft ingewerkt op de Joodse leef-en denkwereld, het stond en staat er ook duizend keren haaks op. Het heeft immers altijd al (denk aan de boodschap van de profeten) onder Israël 'gerumoerd'. Het heeft altijd de functie van 'Beroerder Israels' gehad. Het is zelfs in dé gestalte van het vleesgeworden Woord een grote 'ergernis' voor de Jood geworden.

Daarom moeten we toch wel wat voorzichtig zijn met te zeggen: De Bijbel is een Joods Boek. Toen Jezus op de berg der verheerlijking was, stonden Mozes en Elia naast Hem. Ondanks, nee in en door een lijdende Messias te worden, had Hij de Schriften (Mozes en Elia) aan Zijn zijde. Zo heeft deze 'Jood' de Schriften verstaan. En zo heeft Hij de sanksie van de God van Israël gekregen. Maar zo, ja juist zo bleek Hij verwerpelijk te zijn voor de Jood. Want er was (en is) in het denken van de Jood geen ruimte voor een Verlosser-Messias, Die plaatsvervangend lijdt en zo (in de weg van verzoening door voldoening) verlossing teweegbrengt. Zo heeft Israël het Woord van God nooit verstaan. Zo heeft het integendeel het Woord Gods, geïncarneerd, vleesgeworden in Christus, verworpen.

Jood-tegenstander

Als Paulus dan ook later, vooral in de Romeinenbrief (bv. in 1 : 16) het woord Jood zonder lidwoord gebruikt, is dat woord voor hem enerzijds een inbegrip van Gods trouw (hun zijn de woorden Gods toebetrouwd en zij blijven beminden om der vaderen wil), maar anderzijds is het woord Jood voor Paulus ook het inbegrip van verzet: zij houden de wet niet (2 : 23), zij zijn verhard (11 : 25), zij staan hun eigen zaligheid in de weg, doordat ze Christus verworpen hebben in eigengerechtigheid (Rom. 10 : 12 vv.). Paulus zelf is daarvan in zijn leven vóór zijn bekering, het verschrikkelijke voorbeeld geweest. Verder is ook in het Johannes-evangelie ongeloof en verwerping van Jezus als de Christus typerend voor het Jood-zijn. Jood is gelijk aan tegenstander (6 : 41 vv.; 8 : 44, 48 vv.; 13 : 33).

Een Joodse Jezus?

De Bijbel een Joods Boek. Maar heeft het Joodse volk zijn eigen Boek verstaan? Als we de Bijbel een Joods Boek willen noemen, dan houdt dat niet in, dat alles, wat ooit Joods is geweest of nog is, origineel Bijbels is. Vanuit die gezichtshoek moeten we wel zeer voorzichtig zijn met ons benadrukken van het Joodse karakter van de Heilige Schrift. Wij zouden bv. Jezus immers al te zeer in het Joodse vlees kunnen trekken. En zo wordt het ook nogal eens gedaan. Alle mogelijke Schriftkritische methoden worden dan aangewend om af te trekken van de Evangeliën wat Paulinische en/of Griekse vertekening is, afkomstig uit de tijd van de eerste christengemeenten. En zo kan men naar believen een echt Joodse Jezus overhouden, die natuurlijk veel meer kind van Zijn tijd is geweest dan de Evangeliën (met hun anti-Joodse tendenzen) willen weten of suggereren. En kind van Zijn tijd betekent dan nogal eens, dat Hij puur een Joodse Leraar is geweest, die als een tweede Mozes Zijn volk de wet heeft geleerd en radikaal, met de liefde als wortel en grondregel, heeft ingescherpt (De Bergrede vooral in het Mattheüs-Evangelie is van deze originele Jezus het schoonste voorbeeld). En zo komt Jezus dan het dichtst in de buurt te staan van de Schriftgeleerde-Farizeeër, die immers ook bezield was met het ideaal van de heiliging van Gods Naam in heel het volksbestaan. Het verschil zou slechts bestaan in de wijze, waarop Jezus de wet leerde (niet hard-wettisch, hoogmoedig, innerlijk niet vrij). Men kan dan zo'n historische Jezus, als een kind van Zijn tijd, nog wat 'bijstellen', door hem in de buurt te plaatsen van de Zeloten, die gedreven werden door de politieke hartstocht van de bevrijding. En dat betekent dan opeens, weer dat Jezus er veel Joodser uit komt te zien, veel betrouwbaarder ook voor mensen van de twintigste eeuw, nl. als een man, die strukturen omver werpt en overal revolutionair tegenin gaat.

Is de Bijbel zo'n Joods boek? Met andere woorden: Is bv. één van de meest centrale thema's van het Nieuwe Testament, nl. de verzoening door voldoening op de historische Jezus in mindering te brengen? En kan op deze wijze de ergernis van het Evangelie worden weggenomen en een brug worden geslagen met het Joodse denken, met de Joodse religie?

Jadaistische vertekening

Een aantal jaren geleden speelde in de schouwburgen van Nederland de musical 'Godspell'. Daarin werd de figuur ten tonele gevoerd van een echt Joodse Jezus: een nar, rondtrekkende zwerveling, die met zijn Joodse 'gein' den volke zijn levenswijsheid voorhoudt. Een echt mens, die zelfs op een gegeven ogenblik in de verleiding komt om zijn handen uit te steken naar Maria Magdalena in menselijke, hartstochtelijke begeerte. Jezus moet immers, koste, wat het koste, zo diep mogelijk in het vlees, ook in Joods vlees worden getrokken.

Zo echter herkennen wij Hem niet als de Christus der Schriften. Zo Joods is Jezus naar het getuigenis van die Schriften Zelf nooit geweest. Hij was immers veel meer dan een rondtrekkende wijsheidsleraar. En Hij was veel meer dan een Joodse voorbeeldige man. Wij kennen Hem uit de Bijbel als de Godmens, Die geen zonde heeft gekend noch gedaan en Die geen Leraar was zonder tegelijk de Hogepriester te zijn. Die de zaken van zondaren behartigde bij God.

De Bijbel een Joods boek. Ja, maar we kunnen de Bijbel ook verjoodsen en daarmee de waarheid van de Schriften verleugenen, omdat we bij dat alles tenslotte slechts een Judaïstisch gekleurd, verwettelijkt Evangelie overhouden. En ook dat is een Evangelie naar de mens.

In het bovenstaande zagen we, dat het Woord van God haaks staat op het Griekse denken. We hebben geprobeerd om dat duidelijk te maken aan de hand van de waarheidsvraag. En twee dingen kwamen ons daarbij klaar voor de geest te staan. Ten eerste, dat verlossing niet betekent, dat wij van een aards, stoffelijk (zondig) bestaan verlost worden zondermeer. Verlossing heeft alles te maken ook met het leven hier en nu, met de aarde, die schouwspel Gods dient te zijn, met ons lichamelijk leven ook. En ten tweede, dat zonde niet betekent: een onontkoombaar lot, een noodlottige val in een stoffelijk bestaan. Zonde heeft alles te maken met persoonlijke en kollektieve schuld voor God. Wij hebben Gods goede schepping geruïneerd, ja grondig bedroven. Daarom rust op ons bestaan en dat van de wereld de toorn van God. En daarom is verlossing zo'n ondoorgrondelijk grote zaak.

De Grieken een dwaasheid, de Joden een ergernis

Dat Woord van God is voor de (Griekse) mens een dwaasheid. De Bijbel is een Joods Boek. Het Woord van God heeft onder het Joodse volk 'gerumoerd', Daar heeft dat Woord van God de waarheidsvraag aan de orde gesteld op een gans unieke wijze. Daar heeft het de worsteling naar verlossing, naar bevrijding van de zonde op gang gebracht. Hoe wordt het leven in heel zijn breedte, hoe wordt heel de schepping bevrijd? Hoe wordt het alles weer zo, dat God kan zeggen: En ziet, het is 'tov' (goed)? Naar Zijn welbehagen.

De Bijbel een Joods boek. Ja, maar als we zien, hoe onder het Joodse volk, al in de dagen van Jezus en Paulus en in onze dagen in het rabbinisme, de waarheidsvraag, de vraag naar verlossing en bevrijding wordt opgelost...? Als wij tot ons grote verdriet ontdekken, dat Jezus in die oplossing van de waarheidsvraag geen plaats krijgt...? Als in de religie van het Joodse volk de zonde uit de weg kan worden geruimd zonder dat daarbij het offer van een Plaatsvervanger nodig is? Als men onder Israël meent, dat alles weer 'tov' (goed) kan worden, wanneer wij ons slechts met onze goede wil inzetten voor de wet van God... Als Jezus voor de Jood slechts mee mag doen als een profeet, die wetsleraar was, niet meer dan dat... Dan vragen wij met grote klem: 'Heeft Israël zijn eigen Boek verstaan?' En dan durven wij om Godswil, om der wille van het Woord van God en van Israël zelf, niet meer te zeggen: De Bijbel is een Joods boek. Zó Joods...? Nee. Want met dit leefpatroon en met dit denkklimaat, ook al is het dan Joods, ja juist omdat het zo Joods is, ligt de Bijbel overhoop, zowel het Oude als het Nieuwe Testament. Die Bijbel moet ook onder het Joodse volk rumoeren. De Bijbel is voor de Jood een ergernis. De Bijbel is geen Joods Boek. Nee, zo niet.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen