Solidariteit in de hulpverlening

Inleiding

Naar aanleiding van het 25-jarig jubileum van de Stichting Landelijke Gereformeerde Raad voor Samenlevingsaangeledenheden verscheen er bij het bureau van deze Raad als extra-uitgave van het orgaan 'Konvooi' een jubileumpublicatie Kerk, Welzijn, Samenleving. Op één van de bijdragen in deze zeer lezenswaardige bundel willen we in enkele artikelen nader ingaan.

Het betreft hier de bijdrage van drs. W. Speelman, Ethiek en solidariteit, waarin de schrijver de vraag nagaat in hoeverre de hulpverlener solidair kan en moet zijn met de hulpvrager in allerlei aangelegenheden waarbij zedelijke vragen in het geding zijn. Wie mocht menen dat dit een theoretische vraagstelling is, vergist zich. De schrijver knoopt namelijk aan bij een zeer praktisch punt, nl. de vraag inzake huwen of duurzaam samenwonen.

Wat is namelijk het geval? Het is nog niet zo lang geleden dat de Stichting Landelijk Centrum voor Huwelijkscontacten in De Bilt haar werkzaamheden is gaan uitbreiden door ook te bemiddelen bij de vraag naar duurzame manvrouw relaties. Eenvoudig gezegd: Men wil ook mensen helpen die niet willen trouwen, maar die willen gaan samenwonen. Gezien de verbindingen van genoemde stichting met o.a. de Gereformeerde en Christelijke Gereformeerde Kerken, is de zaak ook binnen die kerken aan de orde geweest.

Moraal en solidariteit

Speelman stelt nu de vraag: Wat betekent het als hulpverleners op een dergelijke hulpvraag niet ingaan, dat wil zeggen geen dienstverlening willen geven, die leidt tot samenwonen zonder huwelijk? Verbreek je dan niet de solidariteit met de hulpvrager? Of eist de hulpvrager iets van de hulpverlener wat hij niet mag eisen, omdat dat in botsing komt met de ethische principes van de hulpverlener? Of moet de hulpverlener zich het verwijt aantrekken dat hij zijn eigen moraal dwingend oplegt aan de ander, door niet op diens hulpvraag in te gaan. Het zal de lezer duidelijk zijn dat dergelijke vragen zich niet alleen voordoen bij kwesties als huwen en samenwonen, maar in tal van zaken waar hulpverleners mee in aanraking komen en die ethisch omstreden zijn. Wat moet je doen als bij een hulpvraag de moraal botst met de solidariteit?

Speelman wijst erop dat veel mensen in zo'n situatie hun antwoord al klaar hebben: natuurlijk, zo zegt men, moet de moraal wijken. Moraal staat bij velen in een kwade reuk. Het roept allerlei ideeën op van betutteling en beknotting van iemands rechten. Dus: weg met de moraal. Maar zo gemakkelijk komen we er niet af. De moraal hoort bij het mensen leven. Een kind neemt via opvoeding een stuk moraal in zich op en vormt zijn geweten. Moraal, zo zegt Speelman, is een stuk van de mens zelf. Het gaat maar niet om een aantal losse regels, maar om het menselijk zelfbesef. Daarom verlopen ethische discussies vaak ook zeer emotioneel. Me dunkt, wat Speelman hier zegt, kan ieder nagaan als hij even denkt aan de discussies rondom zaken als abortus, homofilie, kernbewapening, inkomensverdeling.

Men staat zelf op het spel. Daarom kan in de hulpverlening solidariteit niet als absolute maatstaf gelden. Als je geen compromis wilt of kunt sluiten, dan is het óf het een, of het ander. Of jij geeft je morele visie op, of de ander.

Wil dat nu zeggen dat Speelman er voor pleit om stijf en strak de eigen moraal te handhaven in een conflictsituatie? Dat wil de auteur allerminst bepleiten. Er is immers een bepaalde nood bij een hulpvrager. In ieder geval zal de hulpverlener daar een open oog voor moeten hebben, nauwkeurig moeten nagaan wat er aan te doen is, en eigen keuze uitvoering moeten beargumenteren. Elke heerszucht mijde men. Men mag iemand niet zomaar iets opleggen. Men zal in elk geval moeten laten zien dat wat de ander vraagt, in jouw ogen schadelijk is voor diens mens-zijn.

Helpen om tot keuze te komen

Maar als we noch de eigen moraal bij voorbaat mogen verabsoluteren, noch de solidariteit, wat dan? Als we niet mogen opdringen wat men zelf goed vindt, moeten we dan toch niet inspelen op ieders individuele behoeften?

Nu is het zo dat in de hulpverlenende beroepen de individuele zelfontplooiing van de mens voorop staat. Dat is het doel, waarop men doorgaans mikt. Speelman maakt in zijn opstel duidelijk dat zelfontplooiing in dit verband verstaan moet worden in de zin van het zelfstandig en welbewust te kunnen kiezen, zonder dat de keus wordt ingegeven door angst. Vaak wordt dit eenzijdig uitlegd in de zin: Kom op voor je zelf en doe, wat je gevoel je ingeeft. Maar daartegenover zegt Speelman: Zelfontplooiing is positief welbewust kiezen en dat kan een mens alleen als hij voor zichzelf precies vaststelt, waarvoor hij wil staan. De hulpverlener moet helpen om tot zo'n zelfstandige keus te komen. Solidariteit in de hulpverlening betekent dan, dat men de hulpvrager helpt om tot zo 'n beargumenteerde keus te komen. En dat kan nooit als de hulpverlener zijn keus dwingend voorschrijft.

Toch kan dat alles betekenen dat de hulpvrager een keuze doet, waarbij de hulpverlener niet aktief kan meewerken in de gekozen richting . Dan bereikt de solidariteit daar z'n grens. In feite is er dan een conflict tussen twee morele keuzen, twee zedelijke beslissingen, twee verschillende visies op normen en waarden.

Alles hangt dus af van de aard van het conflict bij de beantwoording van de vraag, of je de solidariteit moet verbreken en op de hulpvraag niét verder moet ingaan.

Geen volstrekte tegenstelling?

Verbreking van de solidariteit is alleen gewettigd als de ene keuze de andere volstrekt uitsluit. Maar geldt dat nu ook, zo vraagt Speelman, als we staan voor het alternatief huwen of samenwonen?

Hier maakt het betoog een merkwaardige wending. Vooreerst wijst de schrijver erop, dat binnen de gemeente beide keuzen gemaakt worden, zonder dat men elkaar daar al te zeer om lastig valt. 'Als men samenwonen zo krachtig veroordeelt, dat men in de hulpverlening de solidariteit daarvoor afzweert, is het dan niet merkwaardig dat men binnen de ge­meente wel eendrachtig samenwoont' (blz. 92).

In de tweede plaats poneert de schrijver dat samenwonen geen ontkenning is van het huwelijk, maar een alternatieve huwelijksvorm. Er is verschillend gedrag (wel of niet naar het stadhuis), maar de bedoeling is hetzelfde.

Waar komt nu die andere vorm vandaan?

Speelman signaleert twee ontwikkelingen:

1. De mens is bevrijd van de natuurdwang. Door de pil kan men huwelijk en gezinsvorming van elkaar losmaken. De pil maakt het samenwonen mogelijk. Samenwonenden hebben doorgaans geen kinderen, en gaan daarom niet naar het stadhuis.

2. Mensen zijn niet meer bereid te handelen op gezag van anderen. De Reformatie plaatste de mens rechtstreeks voor God. In geloofszaken werd de mens zelfstandig en was hij alleen verantwoording schuldig aan God. De staat is van zijn goddelijk aureool ontdaan, en zo zegt de schrijver: 'in alle kwesties heeft uiteindelijk voor de burger alleen God gezag'. Wat er natuurlijk op neer komt dat alleen datgene gezaghebbend is dat de burger zelf voor Gods aangezicht meent te kunnen verantwoorden (cursivering van mij, A.N.). Door die bevrijding van dwingende autoriteit gaan mensen inzien dat de huwelijksvorm menselijk maaksel is. De overheid laat ons vrij al of niet die vorm te kiezen.

Mensen moeten zelf beslissen: Trouwen of samenwonen? Met de bijbel kom je daar niet zomaar mee uit, zegt de auteur. We moeten letten op de functie van het huwelijk. Dat wil zeggen: het gaat erom dat de relatie aan zijn doel beantwoordt. Daarvoor is nodig exclusiviteit en duurzaamheid. En het doel is dat de mens zijn uniciteit beleeft. Welnu, burgerlijk huwelijk en samenwonen kunnen allebei die functie vervullen, dat een relatie aan dat doel beantwoordt. Ook de normen van exclusiviteit en duurzaamheid gelden voor beide relatievormen. In de hulpverlening behoeven we dus niet de solidariteit op te zeggen of de dienstverlening te staken als mensen in plaats van te trouwen duurzaam willen samenwonen. Want ondanks de verschillende vorm van keuze, is er toch veel wat gemeenschappelijk is.

Een omstreden zaak

Tot zover de weergave van Speelman's artikel. We hebben de gedachtengang van de auteur samengevat zonder hem voortijdig in de rede te vallen. Zijn artikel is helder en duidelijk geschreven. Er staan zeer verhelderende en behartigenswaardige opmerkingen in. Toch riep het geheel bij mij nogal wat vragen op, waar ik graag in enkele volgende artikelen op inga, omdat ik de zaak belangrijk genoeg acht.

De problematiek van het samenwonen is iets, wat niet alleen in de hulpverlening, maar ook in het pastoraat voortdurend aan de orde komt. Welke weg moeten we hierin gaan?

De vragen waar Speelman's artikel mij voor plaatst betreffen niet alleen zijn visie op het samenwonen en de analyse van de huidige bevrijdingstendens, maar ook de kwestie van de christelijke hulpverlening. Wat is helpen in bijbels licht? Wat is eigenlijk bijbels bezien solidariteit? En hoe zit het met het beroep op de Bijbel'.

Op al deze vragen willen we nader terugkomen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen