Naar Luther-plaatsen in de D.D.R.

Wij wilden in onze vakantie ook de Lutherplaatsen in Oost-Duitsland bezoeken. Dat kan namelijk. Wie bij het reisbureau in Amsterdam een hotel reserveert, b.v. in Wittenberg, krijgt bij de grens een toeristenvisum. Zo reden we dan in onze auto richting Kassei (Hessen).

Vóór de grens

Eerst logeerden we in een dorpje vóór de grens in een Christelijk vakantietehuis. Toen we hier ons plan vertelden kwamen de tongen los. De gastvrouw zei: 'De Luther-plaatsen zijn wel goed, maar de géést daar...' Ik vroeg of daar dan geen levende Christenen waren. 'O ja', zei ze, 'beter dan hier. De welvaart hier doet de kerk geen goed'. Een vrouw vertelde vervolgens dat het graf van haar moeder net aan de overkant van de grens lag, maar het kostte veel moeite om toestemming te krijgen erheen te gaan, en dan moest zij daarvoor een enorme omweg maken. De oude wegen zijn immers afgesloten; er zijn maar negen grensovergangen overgebleven, 's Avonds nam een mede-gast ons mee naar zo'n afgesloten weg. We zagen dwars door het prachtige berg-en boslandschap (Rhön-gebergte) een hoog ijzeren hek lopen. Daarnaast was een brede zandstrook aangelegd, naar men zegt vol mijnen. We zagen een Amerikaanse uitkijkpost hier, tegenover een Russische daar. Het 'IJzeren Gordijn' volgt hier de oude landsgrens tussen Hessen en Thüringen. We zagen een legerauto langs de grens rijden: controle. Zouden we morgen zonder moeilijkheden de D.D.R. inkomen? In ons vakantiehuis raadde men ons aan de meeste bagage hier achter te laten en vooral geen 'vrome boeken' mee te nemen. Zo proefden we er iets van hoe men 'hier' over 'daar' (drüben) denkt. Ze laten daar toeristen de Lutherplaatsen bezoeken omdat ze er geld mee verdienen. Je kunt over de grens een 'colchose' zien liggen; het land wordt er duidelijk minder zorgvuldig bewerkt. 'Men heeft daar geen plichtsbesef', concludeerde onze gastheer. Een dame zei: 'groet mijn Heimat': ze was bij Eisleben geboren. De volgende morgen reden we naar de grensovergang bij Herleshausen. We moesten wel lang wachten, maar kregen geen controle en ontvingen ons toeristenvisum zonder meer. Daar reden we dan een communistisch land binnen. Het landschap was even mooi. De wegen en straks de steden waren sober, vooroorlogs sober, maar de mensen zagen er niet soberder uit dan in het Westen.

Eisenach met Wartburg

Eisenach was ons eerste doel. 'Meine gute Stadt Eisenach', zei Luther. Hier heeft Martin zijn 'middelbare schooltijd' immers doorgebracht. We parkeerden onze auto juist voor een gebouw waarop stond: hier was Luther leerling; en ook: hier was Bach leerling. Bach is in deze Luther-plaats geboren! We liepen door een straatje naar het marktplein. Het eerste wat we zagen was de kerk met het opschrift: 'Ein fester Burcht ist unser Gott'. Wie had dat verwacht? ! Tegenover de kerk stond op een aanplakbiljet de leus: 'communisme is ons doel'. Er bleken verkiezingen op handen te zijn. Wat een kontrast: het oude Lutherlied en de nieuwe leus. Ik dacht: wat geloven de mensen hier nu? Maar de mensen op straat keken naar geen van beide opschriften. Het gewone leven gaat door. We vonden spoedig het Lutherhuis: hier nam Ursula von Gotta de jonge zanger in huis. Nu is het een Luthermuseum. De gids legde de Lutherhistorie correct uit. Het huis was na de oorlogsschade goed gerestaureerd. Toen reden we een weg omhoog naar de Wartburg. Wat een drukte hier. Terras en restaurant vol bezoekers. Elk kwartier ging een gids met grote groepen het kasteel door. Er waren blijkbaar ook veel scholieren bij. Volgens iemand kwam 90% van de bezoekers uit de D.D.R. zelf. Maar verdere gesprekken lukten me niet. Wat dachten nu al die mensen? Ze luisterden stil naar de hele historie, die van Luther incluis. Hier heeft Luther het Nieuwe Testament in het Duits vertaald. Aan het eind van de rondgang vonden we de Lutherkamer. Uit het raam zag hij diezelfde bossen en daar beneden: Eisenach. In die bossen ging hij wel eens jagen. In Eisenach haalde hij wel boeken. Net als toen kringelt er ook nu hier en daar rook omhoog van mijnwerkers. Achteraf bleek uit een toeristenfolder dat we het belangrijkste van Eisenach vergeten waren: het hotel in de Friedrich Engels-Strasse, waar in 1869 de Duitse Sociaal-Democratische Arbeiders Partij was opgericht. De folder vermelt ook Luthers Bijbelvertaling en Fr. Engels' commentaar daarop: 'daarmee gaf hij de plebejische beweging een machtig werktuig in de hand'.

Erfurt

Vijftig kilometer ten Oosten van Eisenach ligt Erfurt. Op het marktplein dromden vele mensen samen... om een badpakkenshow van een warenhuis te zien. Maar wie keek naar het Lutherstandbeeld daarachter, vóór een kerk? Alleen wij. Het onderschrift trof ons: 'Ik zal niet sterven maar leven en de daden des Heeren gedenken'. Psalm 118 dus, 'mijn psalm' zei Luther. Van de oude universiteit uit Luthers tijd bleek alleen een rüine over. En waar was het Augustijnerklooster, waar hij - na de blikseminslag - inging? De éne voorbijganger wist het niet, de ander wel. De Augustijnerkerk stond er nog - en was in gebruik. Het klooster bleek in de oorlog grotendeels verwoest. Een opschrift herinnerde aan een bomaanslag uit 1944 van het 'Anglo-Amerikaanse imperialisme', waardoor 267 mensen, die in het klooster gevlucht waren, de dood vonden... Het klooster is nu in restauratie i.v.m. het komende Lutherfeest in 1983. Achterafstraten kwamen armoedig over, maar het herbouwde marktplein niet. Toen we hier op een terras in de zon koffie en ijs bestelden en de gezellige drukte gade sloegen dachten we: is dit nu de D.D.R.? ! Wel zag je aan de sobere winkels dat het ' Wirschaftswunder' van West-Duitsland aan Oost-Duitsland voorbij gegaan was.

Wittenberg

Na Erfurt gingen we op weg naar Wittenberg. Het landschap werd vlakker. De sobere 'Autobahn' naar het Noorden, - richting Berlijn! - lag er bijna verlaten bij. Men moet oppassen niet harder dan 100 km. p. uur te rijden: overtreding van deze regel wordt streng gestraft in de D.D.R. Reclameborden langs de weg prijzen allerlei produkten aan, uiteraard niet van particuliere bedrijven, maar als volksprestaties. Ons hotel in Wittenberg bleek te staan tussen het Lutherhuis en het Melanchtonhuis! Luther en Melanchton waren kennelijk buren geweest! Het Lutherhuis is het voormalige Augustijnerklooster. Hier kwam Luther in zijn worsteling met de gerechtigheid Gods tot licht! ('Turm-Erlebnis'). In ditzelfde gebouw bleek ook de zaal te zijn, waar hij les gaf. De keurvorst had nl. zijn nieuwe universiteit hier gehuisvest. Toen de Reformatie de kloosters afschafte en Luther zelf ook in het huwelijk trad, kon en mocht hij in dit gebouw blijven wonen met zijn gezin. Hier, in de huiskamer, hield hij zijn bekende 'tafelgesprekken'. Helaas konden we er niet in, want het hele gebouw staat in de steigers i.v.m. '1983'. Het universiteitsgebouw aan de straatkant heeft Luther niet meer gezien. Sinds 1813 heeft Wittenberg geen universiteit meer. Wel is hier een seminarie gevestigd voor jonge predikanten van de Evangelische Kerk. We kregen de kans hier een gesprek te voeren met de rector en twee jonge predikanten. De Nederlanders die zij kenden, vonden zij heel aardige mensen - behalve 'Loens' - dus de Navo-secretaris Luns...! Ze kenden prof. Berkhof en ook ds. Van der Velden (van ons seminarie in Driebergen). Oudere predikanten, vertelde men ons, dachten nog in de lijn van Karl Barth, jongeren oriënteerden zich meer op diverse huidige (Westduitse) theologen. Wij zeiden dat we het bij Luther, Kohlbrügge en Spurgeon hielden en vertelden dat we uit het Gereformeerde piëtisme stamden. De rector kende Spurgeon nauwelijks, maar trok prompt 'de pastorale adviezen' van Spurgeon uit de kast, en las zijn studenten een stukje voor. Overigens strookte 'piëtisme' niet met hun volksaard, zeiden ze (Later bedenk je dan dat hét Piëtisme hier ontstaan is: F. Francke in Halle!). Er bestond wel neo-piëtisme in de D.D.R., zeiden ze. Vervolgens vroeg ik naar de 'vrijheid'. Welke vrijheid? was de wedervraag. Ik zei (om bij het hart van de zaak te beginnen): vrijheid voor de Woordverkondiging, ook buiten de kerk in de evangelisatie. Eén van de jonge predikanten vertelde dat hij in zijn plaats een evangelisatiecampagne had gehouden: spreker was een evangelist uit West-Duitsland (n.b. Bergman van Geen Ander Evangelie!). Alles zonder problemen. 'Opium mogen wij geven' zei de rektor veelbetekenend. Maar wij hebben geen vrijheid voor de 'profetische' taak van de kerk, zei hij zelf.

Deze openhartigheid was een bevrijding na mijn vergeefse pogingen om met die man-in-de-straat in gesprek te komen. Bij het afscheid hebben wij beloofd voor de kerk hier te bidden. Ondanks het theologische verschil, voelden we ons diep met hen verbonden. En wie weet, misschien bladeren ze nog eens in de onbekende Spurgeon... Het Melanchton-huis, nu museum, stond open, ook al wordt ook dit pand gerestaureerd voor '1983'. Het is een prachtig Renaissance-huis met grote tuin. 't Is wel typerend: Luther woonde levenslang in dat Gotische klooster, Melanchton daarnaast in een Renaissance-huis. Wie de Kollegiënstrasse vervolgt komt op het Marktplein met de stadskerk en ziet dan in het verlengde ook de Slotkerk. Het historische Wittenberg, het oude centrum dus, draait eigenlijk maar om één lange straat. De hele Reformatie is dus geboren in één enkele straat. In de middeleeuwse stadskerk preekte Luther altijd. Op het altaarstuk van Lucas Cranach ziet men hem op de preekstoel staan; linksboven ziet men Melanchton een kind dopen, in het midden ziet men het Avondmaal afgebeeld, rechtsboven ziet men ds. Bugenhagen de biecht afnemen. Typisch Luthers: Woord en (drie!) sacramenten! De andere kerk, de slotkerk dus, is bekend om Luthers 95 stellingen. Daar stonden we dan voor de beroemde deur! Hier begon dan de Hervorming op 3 1 oktober 1517. De stellingen staan er nu in brons op gegraveerd. Binnen volgden we de uitleg die de gids gaf aan een groep M.T.S.-leerlingen uit Halle. De kerk blijkt veel toeristen te trekken. De historische informatie was m.i. correct. Hier liggen dan Luther en Melanchton begraven - zoals gebruikelijk bij hoogleraren van de universiteit (waarvoor de keurvorst zijn slotkapel had bestemd). Dat het echt een 'slot' kapel is ziet men aan de achterkant, waar het slot nog staat.

Tegenover de slotkerk zagen we een oorlogsmonument: hier lagen de Russissische soldaten begraven die sneuvelden bij de 'bevrijding' . Een oude tank herinnert daaraan. In de rijk geïllustreerde toeristenbrochure lees ik, dat de wederopbouw na 1945 in communistische zin aansloot bij de situatie van vóór 1933: vóór Hitler behaalden de linkse partijen in Wittenberg samen al twee-derde van de stemmen. Wittenberg was immers een industriestad met vele arbeiders. (De kapitalistische oorlogsindustrie hier is dan nu in staatshanden...). Ik fotografeerde mijn vrouw hier: tussen Luthers slotkapel en het Russische oorlogsmonument. Daar kun je over blijven piekeren: dat nu juist de Lutherplaatsen achter het IJzeren Gordijn terecht kwamen...

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen