Bezinning op de Holocaust in Israël

Gedenk!

De moderne mens leeft snel. Ernstige, schokkende gebeurtenissen zijn na een paar dagen al geen voorpagina-nieuws meer en na een jaar welhaast vergeten. Wat gebeurd is, verliest al spoedig zijn betekenis voor ons; we denken er niet meer over na en schuiven het van ons af. Wat voorbij is, is voorbij!

In Israël probeert men het anders te doen. Bij de aankomst op de Ben-Goerion-Luchthaven merk je dat al. Een groot gedeelte van de zijwand van de aankomsthal wordt ingenomen door een gedenkplaat met de namen van de slachtoffers van het bloedbad van 1972. Drie Japanse terroristen, in dienst van de P.L.O., schoten toen in het wilde weg vijfentwintig mensen neer.

Telkens ziet men monumenten. Op één daarvan ontcijferde ik het woord 'zekoor', d.i. 'gedenk!' De plicht om te gedenken en niet te vergeten wordt in Israël erg hoog opgenomen. Wie moet hier niet denken aan Bijbelplaatsen als bij de instelling van het Pascha: 'Gedenkt deze dag, waarop gij uit Egypte, uit het diensthuis, gegaan zijt!' (Ex. 13 : 3). Evenzo bij het Purimfeest: De Joden bepaalden en namen als inzetting aan voor zichzelf en hun nakomelingen... dat zij, zonder ooit over te slaan, deze beide dagen jaarlijks zouden vieren, ... en dat deze dagen zouden herdacht en gevierd worden in elk geslacht, in elke familie, in elk gewest, in elke stad, zodat deze Purimdagen uit het midden der Joden niet zouden verdwijnen, noch hun gedachtenis zou ophouden bij hun nakomelingen.' (Esther 9 : 27 en 28). Ik denk ook aan Psalmen als Ps. 78 en Ps. 106. Het nu levend geslacht mag de weg niet vergeten die in het verleden is afgelegd en de daden Gods die Israël hebben gemaakt tot wat het is.

Museum van de Ghetto-strijders

Ook juist het nabije verleden, de verschrikking van de Holocaust, wil Israël beslist niet vergeten. Niet alleen voor zichzelf wil het dit onvoorstelbare in gedachtenis houden, omdat de stichting van de staat Israël bewust een antwoord was op de Holocaust. Maar ook voor de wereld, voor de mensheid, opdat wij allen zouden beseffen wat het betekent, dat dit kon gebeuren, terwijl de rest van de wereld toekeek en nauwelijks reageerde.

Er is zelfs een heel dorp in Israël dat zich in het bijzonder tot taak heeft gesteld, de herinnering aan dit nabije verleden levend te houden. Dat is de kibboets Lochamei Haghettaot ('ghettostrijders') in Westelijk Galilea, 5 km. ten Noorden van Akko. Deze kibboets werd gesticht in 1949 door Joden die voor het overgrote deel afkomstig waren uit Polen en Litouwen, overlevenden uit de ghetto's en de concentratiekampen. Velen van hen hadden behoord tot de Joodse verzetsbeweging in de ghetto's, hadden gevochten als partizanen in de Wit-Russische en Oekraïnse bossen of als soldaten in de Geallieerde legers. Direct na de vestiging van de kibboets werd een documentatiecentrum opgezet, dat later de basis werd voor het Museum van de Ghetto-Strijders. Dit museum is gewijd aan de nagedachtenis van de dichter Yitzhak Katzenelson, die in het ghetto van Warschau leefde en omkwam in Auschwitz. In het kader van ons Israël-seminar brachten wij op 5 mei ook een bezoek aan dit museum.

Twee dingen hebben mij toen bijzonder getroffen. In de eerste plaats de Wilna-zaal. Wilna (ook wel genoemd Vilna; tegenwoordig heet het Vilnjoes) ligt in Litouwen en sinds 1551 was het een centrum van Joodse cultuur. In de stad en de omgeving woonden tachtigduizend Joden. Toen de Nazi's met hen afgerekend hadden, waren er nog precies tweehonderdvijftig overgebleven. Voor de oorlog werd Wilna het 'Jeruzalem van Litouwen' genoemd vanwege het feit dat zijn Joodse'gemeenschappen belangrijke bijdragen leverden aan de literatuur, de wetenschap, de filosofie en de kunst. Beroemde musici - Jascha Heifetz was er een van - waren uit Wilna afkomstig. Heel zorgvuldig - ik zou haast zeggen: eerbiedig - wordt in de Wilna-zaal van het museum geprobeerd dit rijke Joodse verleden weer in de herinnering terug te roepen. Uit elke eeuw zijn er ontroerende beelden van synagogen, scholen, huiselijke feesten, jeugdverenigingen, politieke partijen, sociale hulpverlening. Foto's van bekende persoonlijkheden. En dan een maquette van het Gettho, door een Jood in Rusland gemaakt en in 1973 door hem meegebracht naar Israël. Wanneer je dat alles bekijkt, is het haast onwezenlijk, onvoorstelbaar, dat hét er niet meer is. Weggevaagd, uitgeroeid. Om de enige reden dat het Joods was en dus 'ongewenst'. Hoe deze uitroeiing in zijn werk ging, is het onderwerp van een andere zaal, die van de concentratie-en dodenkampen. Daar trof mij een nauwkeurige maquette van het vernietigingskamp Treblinka. Het gebouw van de gaskamers viel direkt in het oog, omdat in de gevel op bevel van de kampcommandant een grote witte Davidsster was aangebracht. Onder dit teken door mochten de Joden van hem de dood ingaan... Er lagen ook een paar lege bussen van het Zyklon-B gas en een afsluitgrendel van een gaskamer als stille getuigen.

De diepste wortels

Het is geen wonder dat er in Israël veel studie gemaakt wordt van de Holocaust. Er bestaat al een omvangrijke literatuur over de geschiedenis en de oorzaken en achtergronden van deze grootse Jodenmoord van alle tijden. En het onderzoek gaat nog steeds door.

Wie vandaag als Christen Israël bezoekt en probeert om tot een ontmoeting te komen met het Joodse geloof, zal ook moeten luisteren naar hen die zich bezinnen op de betekenis van de Holocaust. Voor onze groep was dr. Zwi Bachrach gevraagd om een lezing te houden over 'de Holocaust, God, en de mensen', maar wegens ziekte kon dit niet doorgaan. Zijn plaats werd ingenomen door ds. David Kolieb, hoogleraar in de geschiedenis aan de Bar-Ilan-universiteit. Zonder een enkele aantekening op papier hield hij een gloedvol betoog over 'de betekenis van de Holocaust voor Israël en voor zijn buurlanden.' Hij begon met te zeggen dat, in weerwil van het vele onderzoek, de diepste achtergronden van de Holocaust tot nu toe onvoldoende uit de verf waren gekomen. Pas in de allerlaatste tijd worden de eigenlijke motieven en verbanden duidelijk kenbaar. Zo was de Holocaust niet een uiting van anti-semitisme zonder meer, een wat uit de hand gelopen pogrom. Het was ook allerminst een actie, beraamd door een kleine groep onverbeterlijke Jodenhaters. We moeten de Holocaust in een veel breder kader beschouwen. Het is in de geschiedenis telkens weer voorgekomen, dat een nieuw regime, verblind door pure machtswellust, de vernietiging begon te beramen van bepaalde bevolkingsgroepen, die onwelgevallig waren aan de leiders. Ze hebben er behoefte aan om telkens weer het bewijs te leveren van hun eigen geloof dat zij de sterkeren zijn, waarvoor de zwakkeren wel moeten wijken. De rassentheorie van de Nazi's was zo'n geloof. Zelfs de afkomst van het woord 'ras' wijst al in deze richting, want dat is afkomstig van het Arabische woord 'reis', dat betekent: 'stamhoofd'. Het 'ras' is dan de toplaag van de samenleving, de besten en de sterksten, aan wie de leiding behoort toe te vallen.

In dit kader mogen we de Holocaust zien als een viering van de grote overwinningen door de Duitse legers in de jaren 1940 en 1941. Op 23 nov. 1939 hield Hitler een rede voor zijn opperbevelhebbers. Daarin zei hij o.a.: 'Niemand heeft ooit iets dergelijks kunnen volbrengen als wat ik heb gepresteerd'. In de volgende jaren schenen de gebeurtenissen hem in alle opzichten gelijk te geven. Het Nazi-regime beroemde zich op de meest fantastische militaire overwinningen die ooit waren behaald: Frankrijk verslagen, Groot-Brittannië op de knieën gedwongen, de overwinning op Rusland binnen handbereik, de Duitse legers stonden van de Noordkaap tot in Noord-Afrika, het grootste deel van West-Europa was in hun macht! Welnu, deze ongehoorde victorie, behoorde te worden gevierd met het grootste brandoffer van alle tijden: de Holocaust. En na de val van Stalingrad werd het pas goed duidelijk hoezeer de vernietiging van het Joodse volk voor de Nazi's een zaak van geloof was'. Want toen het duidelijk werd dat de kans op een uiteindelijke overwinning niet meer bestond, hadden zij er juist te meer behoefte aan hun geloof in hun eigen superioriteit te bewijzen door alles op alles te zetten om ook de laatste resten van de zwakkere 'rassen': Joden' en Zigeuners, te verdelgen. Ook al ging dat zelfs ten koste van de militaire inspanningen: treinen die hard nodig waren voor troepen verplaatsingen, werden gebruikt om Joden naar de vernietigingskampen te vervoeren!

De gebeurtenissen van 1940/41 waren ook van groot belang voor de verhouding van de Joden en de Arabieren. Prof. Kolieb noemde vooral de val van Parijs in juni 1940. Toen werd het duidelijk dat de Westerse invloed in Afrika en Azië ten einde liep: Engeland en Frankrijk, de grote koloniale mogendheden van weleer, waren totaal verslagen! Daardoor kreeg het ontwakende Arabische nationalisme een enorme impuls. Nu gingen de Arabieren zich meer en meer het superieure ras voelen en dat wilden ze ook vooral ten opzichte van de Joden bewijzen. Een tijdlang heeft de Nazi-ideologie in Egypte grote invloed gehad. Toen Eichmann werd terechtgesteld in 1961 werden in de grote moskee van Caïro rouwplechtigheden voor hem gehouden.

Gelukkig is de huiveringwekkende consequentie van dit superioriteitsgeloof de laatste tijd ook doorgedrongen tot de Arabische wereld. Prof. Kolieb noemde de vroegere president van Libanon, Camille Chamoun en ook president Sadat als voorbeelden van deze bezinning. Zij hebben volgens hem ingezien dat de harde lijn tegen Israël moet uitlopen op een tweede Holocaust en werkten daarom voor vrede in het Midden-Oosten.

Jammer genoeg was de lezing van prof. Kolieb zo uitgelopen, dat er geen tijd was voor discussie. Nu ik dit schrijf, vraag ik me af of er in zijn verhaal toch niet een duidelijk verband is met de gedachten van prof. Miskotte in diens 'Edda en Thora, een vergelijking van Germaanse en Israëlietische religie.' Daar laat Miskotte zien hoe het Germaanse heidendom, waartoe de Nazi's zich zo aangetrokken voelden, de blinde macht vereert. 'Niets kan meer in overeenstemming zijn met den geest der Edda dan hetgeen Ziegler voordraagt als 'geloofsmysterie': en Ja tegen... moorden, terechtstellingen... uithongeringen, deportaties, standrecht, schietpartijen, ... geloofvervolgingen en heksenverbrandingen... martelingen en levend-begravingen, ... een Ja tegen alles wat gebeurt en gebeuren zal... 'Wij treden in een andere wereld' zegt Miskotte als hij wijst op de Thora en hij citeert 1 Kon. 19:11 waar Elia op de Horeb ervaren mag dat God niet komt in storm, aardbeving of vuur, maar in het suizen van een zachte koelte. De Here wil dat wij ons openstellen voor de werking van Zijn Woord en Geest en ons niet neerwerpen voor de daverende dingen van deze wereld (vgl. Miskotte, a.w. 139/140, a/h eind van hoofdstuk IV van Edda en Thora).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen