Diakonaat in deze tijd (5)

19. Intussen heeft de stelling 'de kerk is er voor de wereld' wel een radicalisering ondergaan, in zoverre dat nu althans bij sommigen de wereld de scopus van de kerk bepaalt. We hoorden dat reeds bij de V.C.D. die de samenleving aanwees als uitgangspunt en kader van de kerkelijke arbeid, waarin de wereld aangeeft waar de problematiek ligt en aan de kerk haar boodschap van gerechtigheid leert verstaan.

Nog duidelijker is dat te horen in het rapport van de Wereldraad van Kerken uit 1979 'Op weg naar een kerk die solidair is met de armen'. Ik citeer uit een inleiding daarover van ds. B. ter Haar, gehouden voor de Cie. Werelddiakonaat:

- Als gelovigen worden we voor de keuze gesteld om de werkelijkheid te benaderen vanuit de tegenstelling arm - rijk en niet vanuit oude anti-thesen als kerk - wereld, zonde - genade, goed - kwaad, enz. Deze antithesen hebben nog wel waarde, maar dan slechts als ze gezet worden in het kader van de tegenstelling arm - rijk. 60)

- wij mogen niet langer een tegenstelling of onderscheid maken tussen heilsgeschiedenis en wereldse geschiedenis... De geschiedenis van het heil is de geschiedenis van Christus in het scenario van de wereld. Wat elke dag gebeurt en in de krant staat, dat is heilsgeschiedenis.

- onze interkerkelijkheid is volstrekt oninteressant: het gaat hierbij om instituten. Onder oecumene moeten we niet de eenheid van kerken verstaan maar de eenheid van mensen: armen en rijken moeten bij elkaar worden gebracht, blanken en zwarten, linksen en rechtsen. Doelstelling van de oecumene is een 'just and participatory and sustainable society'. Het gaat om de strijd voor de humaniteit.

- De verhouding rijk-arm moeten we niet langer in een subject-object verhouding zien. Een mens kan alleen zelf vorm geven aan zijn verlossing, individueel zowel als 'collectief. 61) Het rapport ziet de arme zelf z'n bevrijding ter hand nemen maar plaatst dit wel in het geheel van Gods genade.

- Theologie en kerkelijke praktijk moeten vanuit de maatschappelijke werkelijkheid van de armen beoefend worden.

Tot zover de weergave van het rapport van de Wereldraad. Hier is maatschappelijke situatie volstrekt normatief geworden voor het verstaan van het Evangelie.

20. In het verlengde hiervan ligt welhaast onvermijdelijk dat de kerk in direkte zin politiek gaat handelen.

Ik zie dat gevaar niet bij de synode en de centrale beleidsorganen. Maar wel bij bepaalde bewegingen, waarop de synode nauwelijks meer enige invloed kan uitoefenen. Een duidelijk voorbeeld daarvan is het I.K.V., dat zichzelf steeds meer als een politieke macht in de strijd gaat werpen. 62)

De theologische onderbouwing daarvan vinden we bijvoorbeeld bij G. Th. ter Schegget. In zijn 'Partijgangers der armen' stelt hij, dat de gemeente weliswaar niet aan partijpolitiek doet, maar wel politiek partij trekt, en wel voor de armen, de vernederden en vertrapten. 63) De diakonie mag zich dan opk niet vergenoegen met rode kruis-diensten binnen de gevestigde orde, maar heeft een onmiddellijke taak ook in structurele aangelegenheden. De diakonie mag zich niet aan de verantwoordelijkheid onttrekken nieuwe structuren van samenleven te helpen opbouwen en oude af te breken. De diakonie moet bevorderen, dat de gemeente wordt bevrijd uit haar verstrengeling met het vigerende bestel, uit haar bourgeoise instelling, haar deelname in de konsumptie. Zo wordt ze trouw aan haar roeping een messiaanse samenzwering te zijn tegen onrecht en uitbuiting. De gemeente hoort bereid te zijn zich tegen een tyranniek machtssysteem dat de mensenrechten met voeten treedt aktief te verzetten, als het moet met de wapenen. Het is de opdracht van de diakonie de gemeente aan deze dingen te herinneren. Kort samengevat: 'De gemeente is geroepen partijganger der armen te zijn. De kerk is katholiek, solidair met de mensen, dat kan ze alleen zijn als ze voor de armen kiest, want hun bevrijding is de verlossing van alle mensen. De gemeente is de pressiegroep van de uitgebuitenen. 64)

'De gevestigde orde wordt omschreven als het 'legale en legitieme geweld van het burgerdom' . Formele rechtshandhaving camoufleert vaak onderdrukking en uitbuiting, waarin 'de rechthebbers en bezitters bepalen wat recht is, zodat rechtshandhaving de facto niets anders is dan het bewaren en behoeden van hun privileges met alle middelen van bedrog en geweld'. 65)

Hier wordt niet de overheid van Godswege opgeroepen gerechtigheid te betrachten, hier wordt ze afgeschreven. Er klinkt in deze woorden een volstrekt oordeel over de overheid en het politieke gebeuren.

Als ik het goed zie, krijgt de messiaanse gemeente als avantgarde, hier min of meer de taak toebedeeld om 'plaatsvervangend' voor de overheid aan recht en gerechtigheid gestalte te geven, om zo op weg te gaan naar de universele rechtsstaat. 66) De gemeente zelf is bij uitstek het instrument geworden voor een politiek van gerechtigheid. 67)

Men zou, met een uitdrukking van dr. Hebly, kunnen zeggen dat de Barmhartige Samaritaan is vervangen door Robin Hood. 68)

21. Ik zou daartegenover nieuwe aandacht willen vragen voor de overwegingen van de Gen. Synode in 'De politieke verantwoordelijkheid van de kerk' uit 1964. 69)

Daarin wordt de politieke verantwoordelijkheid van de kerk nadrukkelijk uitgesproken, allereerst in indirekte zin, maar ook op direkte wijze in politieke voorbede, zielszorg en profetie. 70) Maar voorop staat, dat kerk en staat ieder een eigen, zelfstandige en niet tot die van de ander herleidbare verantwoordelijkheid hebben in het Koninkrijk van God. Een zekere distantie tussen de kerk en het politieke leven wordt als heilzaam gezien. 71) Het licht van de 'goddelijke waarheid kan nooit onmiddellijk in een politiek woord en een politieke daad worden omgezet. De kerk ontwikkelt uit het Woord van God de hoofdgezichtspunten en de algemene lijnen en de politieke partij geeft de nadere toepassing met het oog op de gegeven situatie. 72)

Met name is in dit rapport van belang, dat de kerk hier niet uitsluitend op haar politieke en maatschappelijke relevantie wordt beoordeeld. 'Waar de verborgen omgang met God en de eeuwigheidsdimensie van het leven verwaarloosd worden, verliest de omgang met mensen en dingen in de tijdelijkheid van het bestaan zijn geestelijke grond... De voortdurende confrontatie van de kerk met haar roeping om zich aan de waarheid houdende, in liefde naar Hem toe te groeien, die het Hoofd is, Christus (Ef. 4 : 15), blijft de eerste taak van de kerk, ook als wij haar zien in haar verantwoordelijkheid in de politieke orde'. 73)

22. Ongetwijfeld heeft het diakonaat politieke consequenties, om het even of het steun betreft aan arabieren op de West Bank, kadervorming van vakbondsleden in Latijns Amerika, of hulp aan Turkse christenen in Nederland.

Toch kan het bijbelse begrip gerechtigheid niet zonder meer geïdentificeerd worden met het gerechtigheidsideaal van welke politieke partij ook. 74) De gerechtigheid staat in de bijbel altijd in het kader van het verbond van God. 75) Alleen wanneer mensen en volken de God van Israël en Jezus als de Christus gaan erkennen, zullen zij werkelijk de gerechtigheid en de barmhartigheid vinden. 76)

Ik zou daarom ook niet willen spreken van 'politiek diakonaat'. Daarin wordt teveel de suggestie gewekt, dat de politiek het wezen van het diakonaat uitmaakt. 77)

'Het diakonaat van de christelijke gemeente heeft primair dienst der barmhartigheid te blijven en niet te verworden tot een instrument voor maatschappijkritiek en-hervorming.' 78) Het hart van het diakonaat is toch om vanuit het Evangelie van de verzoening, daadwerkelijk de liefde van Christus te betuigen in deze wereld.'

23. Tenslotte: we zijn er natuurlijk niet klaar mee eenzijdige opvattingen van anderen te veroordelen. In onze kritische opstelling past ons veeleer de nodige bescheidenheid. Ik ben ervan overtuigd, dat wij zelf van de omvang van de wereldwijde problemen van rijkdom en armoede, van de ernst van het sociale vraagstuk, nog geen vermoeden hebben.

Als wij anderen onder kritiek stellen zijn wij gehouden zelf een betere weg te gaan, en in onze arbeid aan getuigenis en dienstbetoon, persoonlijke barmhartigheid en sociale gerechtigheid samen gestalte te geven.79)

59. Verslag bezinningsdagen CWD 21-22 mei 1981, blz. 3v

60. Voorzichtiger formuleert C. H. Lindijeri De' armen en de rijken bij Lucas, 's Gravenhage, 1981, blz. 121v

61. Vgl. G. H. ter Schegget, Partijgangers der armen, Baarn, 1971, blz. 30

62. Mient Jan Faber: 'We zijn al een politieke organisatie met een geweldige macht' (interview De Tijd, 13 nov. 1981)

Over de kerk als politieke machtsfactor, vgl. W. H. Velema, Het sociaal engagement van de kerk, blz. 164

K. Runia, a.w., blz. 111 wil de politieke functie van de kerk nadrukkelijk onderscheiden van de politieke macht. 'De Wereldraad loopt door zijn concentratie op sociale en politieke vraagstukken en door zijn concrete uitspraken in allerlei richtingen het grote gevaar zelf een politieke 'macht', in de gewone wereldse zin van het woord, te worden'.

63. G. H. ter .Schegget, a.w., ' blz. 29-33

64. G. H. ter Schegget, a.w., blz. 73

65. G. H. ter Schegget, a.w., blz. 1 Iv

66. G. H. ter Schegget, a.w., blz. 12

67. G. H. ter Schegget noemt de doop 'de akte van toetreding tot de messiaanse kopgroep, de 'elite' (gevaarlijk woord), die de moed grijpt in deze wereld vóór te gaan om de wegen van de misjpat te zoeken, door tsedaka te betrachten en die de revolutie van God gestalte geeft in haar geschiedenis... Wie zich laat dopen engageert zich tot deze mondigheid, bindt zich aan deze vrijheid, aan dit existeren voor anderen, aan de navolging van de grote Plaatsbekleder'.A.W., blz. 36v

68. J. A. Hebly, Verslag bezinningsdagen CWD, a.w., blz. 8

69. Vgl. J. van der Graaf, Beproefde trouw. Kampen, z.j. (1981) blz. 262

70. De politieke verantwoordelijkheid van de kerk; overwegingen van de Gen. Synode der N.H.K., 's Gravenhage, 1964, blz. 38vv Hoe 'het diakonaat over de grenzen van de kerk heendringt en zich op de een of andere manier ook uitbreidt over de staat' nl-. op indirekte wijze, wordt geschetst door A. A. van Ruler, a.w., blz. 169

71. De politieke verantwoordelijkheid, a.w. blz. 11. P. J. Roscam Abbing, a.w., blz. 234, stelt 'dat de overheid dit eigenlijk behoort te doen, omdat de overheid sociale rechtvaardigheid moet bevorderen'.

72. De politieke verantwoordelijkheid, a.w., blz. 30v Vgl. K. Runia, a.w., 'blz. 111

73. De politieke verantwoordelijkheid, a.w., blz. 16

74. Vgl. J. G. Woelderink, De inzet van de cate­chismus, Franeker, z.j., blz. 32v

75. Zie o.m. Revolutie en gerechtigheid, a.w., blz. 28; W. H. Velema, Politieke prediking, a.w., blz. 19v;

W. L. Tukker, Gerechtigheid in bijbelstheologische zin, Huizen, 1970, blz. 6

76. A. A. van Ruler, a.w., blz. 166; vgl. A. Noordegraaf, a.w., blz. 212

77. Zie onder meer A. Noordegraaf, a.w., blz. 203; W. H. Velema, Politieke prediking, a.w., blz. 27; A. Romein, Het diakonaat der gemeente, a.w., blz. 279vv;

J. A. Hebly wil politieke en diakonale solidariteit duidelijk uit elkaar houden, Werelddiakonaat en solidariteit, a.w., blz. 3; W. H. Velema geeft van het begrip 'politiek diakonaat' wel een sterk gekleurde tekening, wanneer hij die omschrijft als 'een vorm van hulp zonder het wezenlijke dat de kerk te bieden heeft, namelijk zonder het Woord van God. Wat kan de wereld verwachten van een kerk die wel wapens en educatiemiddelen zendt, maar haar boodschap verzwijgt? '. Hier wordt mijns inziens de werkelijkheid vertekend. W. H. Velema, Kerk-polidek-prediking, a.w., blz. 19

78. A. Noordegraaf, a.w., blz. 204

79. Vgl'. het verbond van Lausanne; K. Runia, a.w., blz. 105v J. J. Tigchelaar, a.w., blz. 228

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen