Van geslachte tot geslacht

Uiterlijk

Onder bovenstaande titel verscheen in opdracht van de kerkvoogdij der Hervormde Gemeente Giessendam-Nederhardinxveld een werkelijk vorstelijk gedenkboek. Het bevat de historie van een tijdperk van twee en een halve eeuw. Het beginpunt van de beschrijving start met de kapel op het benedeneind van Hardinxveld, het boek eindigt met een weergave van het gebeuren van de bouw van de Nieuwe kerk 1955-heden. Voor buitenstaanders zegt deze aanduiding niet veel, maar voor ingewijden wordt onmiddellijk duidelijk, dat de auteur zijn stof gegroepeerd heeft rondom de bouw, vergroting en vernieuwing van bepaalde kerkgebouwen. Daarmee is een duidelijke afronding aangebracht, voor de bewerker van de stof en de lezer alleen maar een genoegen. Dit werk is kostbaar uitgevoerd in een donkerblauw linnen band, terwijl de layout en de druk beide in de gemeente zelf zijn geschied. Het glanzend papier, de illustraties, de fotomechanische weergave van bepaalde handschriften uit het archief - het is alles een lust voor het oog. Het komt in deze tijd niet zoveel voor, dat een geschrift zo fraai wordt aangeboden. Wij voor ons hebben er een symptoom in gezien van de liefde die auteur en medewerkers hebben bezield om dit werkstuk tot stand te brengen.

Teamwork

Dit boek is voornamelijk geschreven door de heer P. den Breejen. Een man met historische belangstelling voor zijn geboortedorp. Van hem is dus de tekst, maar helpende handen hebben de stof aangedragen. Met name de heren K. Leenman en D. J. de Jong. De eerste nam het kerkarchief door, terwijl de tweede het gemeentearchief voor zijn rekening nam. Beide lazen, samen met de president-kerkvoogd, de heer D. Brouwer, de geschreven concepten door en gaven hun op-en aanmerkingen hierover. De lezer wordt over de totstandkoming van het boek nauwkeurig ingelicht in een inleiding. Daar vindt hij bovendien nog de namen van enkele andere gemeenteleden, die met raad en daad bijstonden. Dit kan vastgesteld worden: het is een boek geworden van gemeenteleden voor gemeenteleden. Wij , achten dit een factor van buitengewone waarde. Want hier spreekt liefde uit voor de geboortestreek niet alleen, maar bovenal voor de gemeente in wier midden men ter wereld kwam. Hoewel de kerkvoogdij oorspronkelijk van plan was voor dit boek een historicus aan te trekken is het dan toch een leek geworden, die schreef. Geholpen door anderen kwam dit boek uit zijn pen. Op deze wijze leert een groep van gemeenteleden grondig eigen geschiedenis doornemen. Het proces van schiften van de stof, verzamelen en beoordelen schenkt historisch besef en dat geeft ook een bezonken oordeel ten opzichte van verleden en heden. Het ware te hopen, dat meerdere gemeenten een dergelijke procedure zouden kunnen volgen. Wij zijn niet al te hoopvol gestemd ten aanzien van het bewaren van de archieven, maar er is toch nog vaak meer dan wij vermoeden. De locale historie zou er zeer mee gediend zijn en het zou het beeld van de vaderlandse kerkgeschiedenis ongetwijfeld in details verfijnen.

Indeling

Wij duidden al aan, dat de auteur de bouw van de diverse kerkgebouwen als indelingsprincipe heeft gekozen en daarmee een chronologische orde heeft gevolgd. Voor een overzicht van de gebeurtenissen was deze manier ideaal. Van de locale uitgangspunten uitgaande werpt men dan een blik onder meer op de kerkeraad, de kerkvoogdij, diakonie, predikanten en het geestelijk leven. Een zeventiental bijlagen zijn toegevoegd. Daardoor passeren alle ouderlingen, diakenen, kerkvoogden en notabelen benevens vele andere kerkedienaars de revue. Merkwaardig hoe vaak dezelfde familienamen terugkeren. Nog altijd is het waar, dat Gods wijze om een gemeente te bouwen en te onderhouden deze is, dat Hij werkt door middel van huwelijk en gezin. God werkt door de geslachten. Deze bijlagen leren dat overduidelijk. Wie bovendien goed thuis is in de landelijke kerkhistorie doet nog een ontdekking. Deze gemeente volgt van verre na de diverse stromingen, die in het land de toon aangeven. Dat komt uit in de paragraaf over het geestelijk leven en in de beschrijvingen van het orgel, het meubilair, de verwarming en de verlichting. Kunt u zich voorstellen dat het kerkgebouw eeuwenlang onverwarmd is gebleven? Toch was dat het geval. De echte kerkverwarming is pas van de laatste tientallen jaren. Doordat de auteur het chronologische patroon heeft gekozen komt de ontwikkeling van candidaatsgemeente naar meermansgemeente fraai uit de verf. Het was natuurlijk ook mogelijk geweest een andere indeling te kiezen, maar dan zou het licht te weinig op het voortgaande proces van de geschiedenis gevallen zijn.

Geestelijk leven

De schrijver geeft een schets van het geestelijk leven van de gemeente, allereerst over de periode 1729-1843 en dan over het tijdperk 1843-1955. Wij achten deze paragraaf van bijzonder belang. Uiteraard zijn de geestesstromingen niet precies op deze jaartallen vast te zetten. De data, zijn gekozen in verband met de bouw van een kerk. Maar de ter zake kundige weet, dat geestelijke processen eeuwenlang doorlopen, tot op dit ogenblik toe. Vatten wij de weergave samen, dan kan men geheel in het algemeen zeggen, dat de gemeente in het midden van de vorige eeuw evangelisch-orthodox was, maar in het begin van deze eeuw tot de gereformeerde richting overging. Dit gebeurde niet vanzelf. De bevindelijke inslag was er altijd. Is zelfs de hoofdtoon aan de Merwede. Vermoedelijk is zelfs met het opkomen van het socialisme de gelegenheid weer gekomen om aan de zogenaamde werknemende stand de ambten te geven. Duistere processen, in de diepte van de volksziel, zijn hier gaande. Wat in het algemeen de tendens is geschiedt hier op locaal gebied. De deftige, aanzienlijke burgerij verliest de teugels en daarmee komt een andere stand op. Wij hebben wel eens bemerkt dat in deze dingen een gericht van God is en een loutering voor het gemeenteleven.

Predikanten

Wie in bijlage vier de predikantenlijst nagaat, vindt er weinig namen onder van mensen, die in het land enige bekendheid genoten. Het zijn mannen geweest, die in stille trouw soms jaren aanéén de gemeente dienden. Wat ons opviel is dat reeds in 1860 de wens naar voren kwam een tweede predikantsplaats te stichten, hetgeen reeds toen beslist noodzakelijk was. Toch gaat er nog een eeuw overheen voordat het zover is. Dit is een zeer zwak punt - praktisch-theologisch beoordeeld. Het is trouwens in de meeste gemeenten van onze Hervormde kerk een gevoelig punt. Men koos in Giessendam-Nederhardinxveld de oplossing van het godsdienstonderwijzerschap. Inherent is daaraan natuurlijk het spanningsveld tussen predikant en godsdienstonderwijzer. Toch was het geen ideale oplossing. Maar hier spelen theologische factoren een rol en sociologische. Diep in het hart van de gemeente is soms een voorkeur voor de man uit het volk, die een warm geestelijk woord spreekt, toegesneden op de eenvoudige gemeente. De dominee daarentegen komt uit de 'domineesfabriek'. Voor hem is wel respect, maar hij staat zo ver van de gemeente af. Intussen is de eigenlijke oorzaak van het gebrek aan bemanning van het schip der gemeente de weinige offerzin. Het is niettegenstaande dit feit een wonder met hoeveel voorbeeldige trouw de godsdienstonderwijzers hebben gewerkt. Het brengt ons tot de vraag of wij niet opnieuw van hun diensten gebruik moeten maken. Lerende van de fouten van het verleden kan de gemeente hun dienst inschakelen. Met een grondige instructie, met een nauwgezette arbeidsverdeling tussen predikant en hulpprediker kan meer worden gedaan en komt niet onophoudelijk de noodzakelijke studie in het gedrang.

Vergaderingen

Een enkele mededeling doet ons glimlachen. Van 1770 tot en met 1779 kwam de kerkeraad achttien maal bijeen. Blijkbaar werd er toen zeer weinig vergaderd. De auteur merkt terecht op of men voetstoots de nieuwe psalmberijming van 1773 invoerde. Voor een vergaderzieke tijd als de onze doet dit weldadig aan, maar blijkbaar maakte men zich in deze gemeente over dit feit niet druk. Mogelijk is natuurlijk, dat er geen notulen gemaakt zijn van bepaalde besluiten. Hoe het ook zij, het levenstempo was aanmerkelijk kalmer. Maar wie na een paar eeuwen ons kerkelijk leven zal gadeslaan, zal vermoedelijk ook wel uit de documenten de indruk ontvangen dat er lang niet altijd iets gewichtigs gebeurt. De lezer ziet ook in dit boek veel droevige dingen. Wat een gehaspel soms tussen mensen, wat een jagen naar gelijk. Uiteraard komt zulks ook in vergaderingen aan de dag. Ten aanzien van communicatiestoornissen tussen kerkeraad en kerkvoogdij, predikant en gemeente - de lezer vindt hier stof te over en de historicus geeft eerlijk weer. Je kon daar aan de Merwede ook molesteren!

Lekenelement

Het siert de schrijver, dat hij ook aandacht schonk aan het element van het meelevend gemeentelid. Zijn boek is opgedragen aan de nagedachtenis van alle vrouwen, die in de plaatselijke kerkgeschiedenis op de achtergrond een belangrijke positieve plaats innamen. Enkele foto's van vrouwenverenigingen komen in het boek voor. Maar wat ons het meest trof is de uiteenzetting over een man, die als voorzitter van een jongelingsvereniging en een zondagsschool een diepgaande invloed op de jeugd der gemeente heeft gehad. Nooit is hij ouderling geweest of benoemd in enige andere funktie. Maar als gewoon gemeentelid heeft hij meer aan de geestelijke opvoeding van het nageslacht gedaan dan veel vaders van grote gezinnen. Diep gelovig en zeer belezen leefde hij mee. Als hoepmaker van beroep-ging hij door de gemeente zijn stille gang, maar wie met hem in contact kwam was verwonderd over zoveel geestelijk inzicht. Nog zien wij hem onder de preekstoel zitten met de nadenkende ogen, scherp luisterend, soms de ogen dicht om beter te kunnen horen en nog dankbaar vermelden wij een gesprek met hem over de rechtvaardiging door het geloof, dat voor ons onvergetelijk is geworden. Deze Giessendammer las de dingen met aandacht en met veel nadenken. Dat is het geheim van inzicht. Het zou naar mijn mening goed zijn als er weer plaats kwam voor zulke mensen. Ja, wanneer wij leerden om zulke mensen te bidden in de ambten... en daarbuiten. Zij kennen het bijbels element van evenwicht. Altijd trouw onder het Woord, nooit strevend naar enige groepsvorming, had hij oog voor de toekomst van de gemeente. Na de oorlog is veel gesproken en geschreven over het lekenapostolaat. Welnu, hier werd het uitgeoefend zonder veel woorden. Ere zij de nagedachtenis van de heer Van Dommelen!

Beoordeling

Wij gaan dit boekwerk niet beoordelen op het punt van historie, beschrijvingskunst of wat dan ook. De auteur heeft hier en daar ook terecht kritiek op sommige verschijnselen; weet op andere plaatsen ook een rake karakterschets te geven. Een echte hi^oricus zou misschien heel andere maatstaven hebben gebruikt. Het moge dan zo zijn, maar hier is een man aan het woord met diepe liefde voor zijn geboortedorp. Zij, die hem hielpen hebben hem daarin geëvenaard en zo is een boek ontstaan van waarde voor de huidige en toekomstige gemeente. Al lezende kwam bij ons de gedachte op dat zulk een boek uitnemend van waarde is bij het onderwijs in de praktische theologie. Hier staat nu een gemeente met haar zonden en gebreken empirisch voor ons. Niet een ideale gemeente, maar een gemeente die toch onder het Woord is gekomen. De natuur verloochent zich nooit, maar de genade evenmin. Het spanningsveld tussen die beiden vormt de gemeente immer weer. Met wat een zorgvuldigheid is hier historisch onderzoek bedreven; het notenapparaat getuigt er van. Alles wordt serieus verantwoord met vindplaatsen en al. Wie tegenover zo'n beschreven gemeente nu eens een handboek voor de praktische theologie legt en zich afvraagt: waar liggen de manco's? Welke taken zijn verzuimd? Hij komt tot de conclusie: de evangelisatie is misschien in vroeger eeuw tekort geschoten en zeker de pastorale zorg doordat men met te weinig mankracht te lang alléén moest werken. Maar terecht signaleert de auteur zelf óók deze gebreken. Liturgisch was er ook nogal wat gaande - men denke aan de historie rondom de aanschaffing van het orgel. De samenwerking tussen kerkeraad en kerkvoogdij liet ook te wensen over jn de loop van de laatste eeuw. Trouwens, de annalen vertonen ook veel onverkwikkelijks aan menselijk gedrag. Maar dat is het voornaamste niet. De hoofdindruk is het wonder, dat God met Zijn Woord bleef. Al met al is het een boek geworden, dat veel stof tot nadenken geeft. Het geeft de geschiedenis van een gemeente, zoals er zovele onder ons zijn. Het boek scherpt ons theologisch besef niet weinig op, wanneer wij het ideaal en de praktijk eens naast elkaar leggen. Wij kunnen het u van harte aanbevelen. U vindt er zandkorrels in van menselijk tekort, maar daar tussendoor glinsteren ook de goudkorrels van Gods genade. Want dat er een gemeente is, is dat niet een barmhartigheid Gods?

Naar aanleiding van drs. J. den Breejen k.a.Zn, van geslachte tot geslacht, 250 jaar Hervormde Gemeente Giessendam-Nederhardinxveld, Hardinxveld-Giessendam, 1981, 344 blz. ƒ 35, exclusief verzendkosten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen