Honderd jaar geleden

Men kan eigenlijk niet zeggen, dat Van Oosterzee onder ons nog bekend is. Wel zijn er hier en daar nog boeken van hem in omloop. Wij horen nog wel eens van het gebruik van zijn catechismusverklaring; er slaat ook wel eens een dominee of hulpprediker een blik in zijn prekenbundels. Maar daarmee is het dan ook wel gedaan. Zijn tijd is voorbij, zijn roem verbleekt, zijn naam vergeten. Onaangeroerd liggen zijn boeken in tweedehands boekhandels. Van Oosterzee heeft de wetten van de geschiedenis niet het hoofd kunnen bieden. Wat die wetten zijn? Vergeten te worden èn vergeeld te geraken in onze geschriften.

Sterfdag

Waarom dan toch een artikel gewijd aan zijn honderjarige sterfdag? Omdat ieder mens een bepaalde gedachte vertegenwoordigt, een taak vervult, hem door zijn Schepper opgedragen. Omdat het goed is ook naar een reeds lang verstilde stem te luisteren, die uit vergeten boeken tot ons spreekt. En Van Oosterzee heeft in die dagen wat te zeggen gehad. In de eerste plaats als apologeet en dogmaticus. Maar dan vooral ook als prediker. Duizenden hebben zich om zijn kansel verdrongen. Ik geloof eigenlijk dat niemand in de laatste honderd jaar zulk een gehoor heeft gehad als deze man. En dat niet maar een enkel jaar, of van een paar jaar - neen, jarenlang, tientallen jaren aaneen. In zijn eerste gemeente Eemnes-Binnen, Alkmaar, in Rotterdam, overal kwamen de mensen om zijn preekstoel. Hadden er uren voor over om op hem te wachten. In Rotterdam bleef men rustig over van de morgendienst tot de namiddagdienst. De predikant, die de morgendienst vervulde kon van een goede opkomst verzekerd zijn. Het publiek kwam wel naar de kerk... om in de avonddienst van Van Oosterzee verzekerd te zijn van een zitplaats.

Preekgaven

Is het niet interessant om te vragen naar het geheim van zulke preekgaven? Professor Kamphuis schrijft in De Reformatie van deze maand een paar artikelen over Van Oosterzee. Hij vraagt daarin bijzondere aandacht voor Van Oosterzee's Schriftbeschouwing. Een dogmatisch onderwerp dus. Terecht bekritiseert hij Van Oosterzee in zijn zwakke kanten. Tezeer geeft Van Oosterzee gelegenheid om het Schriftkritische denken te laten zegevieren. Kamphuis heeft inderdaad gelijk. Alleen het loont naar ons inzien de moeite om op een reeks vacantiedagen eens de Christelijke Dogmatiek van Van Oosterzee door te nemen. Ook dat is een vergeten boek, het is ook geen volmaakt boek. Die bestaan er niet. Maar de lezer zal er toch wel passages in vinden, die tegenwicht bieden om te grote gevaren bij Van Oosterzee te vermoeden. Van Oosterzee was een christen. Zeker ook wel een ijdel christen. Maar het blijkt bij de lezing van zijn dogmatiek toch onophoudelijk hoe hij inzicht had in geloofsvragen. En er straalt door zijn boek een warmte als men niet altijd bij dogmatieken vindt.

Overlijden

Maar dit terzijde. Wij stippen in dit artikel de preektalenten van Van Oosterzee aan. Wanneer hij op 29 juli 1882 te Wiesbaden op een vacantiereis overlijdt, duurt het niet lang of er verschijnen zoveel gedachtenisredenen en in memoriams dat dat wijst op een ongeëvenaarde betekenis van Van Oosterzee voor de predikkunde. Nu is het uitzonderlijk moeilijk een evenwichtig oordeel over Van Oosterzee te vellen als predikant. Bandrecorders waren er toen niet, evenmin grammofoonplaten, noch minder videorecorders. Wij kunnen zijn voordracht niet meer controleren. Zijn stem niet meer beluisteren. Wij moeten het alleen doen met zijn vergeelde bundels. Wij hebben wel getuigenissen van tijdgenoten, die bij hem kerkten. Wij weten ook van zijn fotografisch geheugen. Wij bezitten ook de wetenschap van het feit, dat een kerkdienst bij Van Oosterzee een gebeurtenis was. Al zulk materiaal is er wel. Maar daar moeten wij het dan ook bij laten.

Geheim

Wat is dan het geheim geweest van zijn ongeëvenaarde roem op de preekstoel? Ik meen in de eerste plaats zijn liefde voor de predikkunde. In zijn 'Practische theologie', een handboek voor jeugdige godgeleerden, wijdt hij honderden bladzijden aan de homiletiek.

Strenge beginselen zet hij daarin uiteen, over de inhoud en de vorm van de preek. Hij heeft zichzelf aan deze principia consequent gehouden tot aan het einde van zijn leven. Dagenlang besteedde Van Oosterzee aandacht aan de uitleg van de tekst, de opzet van de preek en hij zag er volstrekt niet tegenop om het geheel van de preek te memoriseren. Tijd, liefde en bekwaamheid zijn nodig om een werk tot een goed einde te brengen. Welnu, alle drie factoren kwamen tot hun recht. Zo schrijft hij in zijn autobiografie: 'van de zes werkdagen der week werd gewoonlijk één aan catechese en krankenbezoek, een drietal aan het schrijven der beide preeken, de twee overige aan vrije studie gewijd, terwijl van iederen dag zoveel mogelijk enkele uren tot pastoraal werk of gezellig verkeer werden afgezonderd.'

Drie dagen, twee preken

Drie dagen over twee preken - menige prediker zal de ogen open sperren van verbazing. Wie gelukt dat nog temidden van een zee van telefoongesprekken, vergaderingen, huisbezoeken en wat al niet meer? Drie dagen - en dat terwijl wij worstelen om drie uren ongestoord bezig zijn op de studeerkamer. Zeker, honderd jaar geleden was er van dat alles nog niets. Zelfs Van Oosterzee voegt er met een glimlach aan toe: 'Kerkeraads-, en andere vergaderingen waren betrekkelijke zeldzaamheden, die ik natuurlijk niet zocht, maar op haren tijd mij getroostte'. Toch drie dagen - en dat is naar mij voorkomt het allereerste middel tot versteviging en verdieping van de preek. Al wat komt aanwaaien, waait met de eerste de beste wind ook weer weg. Vlug en goed gaan zelden samen. Wij moesten de moed hebben om vele wissewasjes dan maar niet te doen om het hoogstnodige wel te verrichten. Wij zijn als dienaren des Woord geroepen tot dit werk allereerst; Het is goed om nog eens in Van Oosterzee's school te gaan. Wat heeft hij gezwoegd om de predikkunde weer in ere te brengen. Neen, hij heeft deze kunde niet overschat. 'De prediker is als het schip, dat naar een verre kust moet vertrekken; de homiletiek (predikkunde) kan het voorzien met scheepstuig, roer en kompas, doch de wind, die de zeilen doet zwellen, hij moet van boven komen en geen menselijke macht, die zijn gemis kan vergoeden.'

Een wondermiddel

Van Oosterzee weet heel goed dat de homiletiek geen wondermiddel is voor alle kwalen. Maar aan de andere kant - hij leert ons ook dat wij van de homiletiek ook niet te weinig mogen verwachten. Het gaat nu eenmaal niet aan de weg der middelen te verachten. God zelf heeft het verband gelegd tussen het doel, dat bereikt moet worden en de wegen die daartoe kunnen leiden. 'De kunst kan de natuur niet vergoeden, maar zij kan haar toch tot zekere hoogte ontwikkelen, oefenen en louteren.' Men zie er de oude homiletiek van Van Oosterzee maar eens op na hoe hij zonder ophouden waarschuwt voor een lichtvaardig optreden op de kansel. Gedegen en geduldige voorbereiding voor iedere preek is nodig. Men moge dit ontkennen of belachelijk maken, het einde zal de lasten dragen. Alleen de weg van voortdurende studie, met name van voorstudie van iedere preek, belooft ons goddelijke zegen.

Orde in de preek

In de tweede plaats is de oorzaak van zijn roem geweest zijn zin voor orde in de preek. Sla maar eens een willekeurige oude preek uit één van zijn bundels op. Het ruist u tegen, de ene gedachte na de andere. U kunt van alles tegwerpen. Er is van Van Oosterzee gezegd in spottende zin: een rhetoriek van wolken, lucht en winden. Een ijdele, dolle woordenkraam. Een student wierp dat eens dr. F. van Gheel Gildemeester tegen. Dat was de liefste leerling van Van Oosterzee. Dat woord van die student maakte Gheel diep verontwaardigd. Zijn antwoord luidde: 'laat dat breed deftige in den stijl dan verouderd zijn, vrienden; maar leer van Van Oosterzee om een scherp geformuleerd thema te hebben en te zorgen voor een goedgebouwd geraamte van gedachtenpunten; dan komt het vleesch vanzelf. Dezelfde Gheel verdedigt zijn leermeester ook tegen een dergelijk verwijt. Hij vindt dat er inderdaad wel rhetoriek is, maar er schuilen diamanten te midden van de zandkorrels. Neemt u maar de moeite eens. U moet inderdaad door een zekere woordenbrij u heenworstelen. Maar Van Oosterzee is een man van zijn tijd. Wij moeten dat aanvaarden, daar doorheen willen, om toch de kern te bewaren.

Prekenserie

Met inachtneming van de beperktheid van zijn blik en de kleur van zijn dagen, acht ik nog altijd één van de beste serie preken van Van Oosterzee de 'Stemmen van Patmos'. Een reeks vervolgpreken over de brieven aan de gemeenten van Klein-Azië. U hebt gelijk - er galmt veel, er is veel omhaal. Maar uit het oogpunt van uitleg en toepassing weten wij niet veel betere preken. Gedurende een periode van ziekte hebben wij deze bundel eens helemaal doorgelezen, met een potlood in de hand en stuitten inderdaad op juwelen van gedachten, naast glazen knikkers. Maar wie durft beweren dat wij nooit eens een holle leegloop in hedendaagse preken horen? Wij geven u zomaar eens de puntverdeling van de brief aan Efeze in Openbaring 2. Is het niet uiterst tekstgetrouw? Efeze staat daar voor ons als hoog begenadigd; zichtbaar gezonken; dreigend gewaarschuwd; verschonend geprezen; en verrassend bemoedigd. En dan de indeling van de brief aan Laodicea uit Openbaring 3. Hoe de lauwe onverschilligheid staat tegenover de Heere en voorts hoe de Heere tegenover de lauwe onverschilligheid staat.

Modern

U kunt voor een moderne preek deze indeling zo gebruiken. Ze is glashelder en kan worden onthouden. Natuurlijk is Van Oosterzee de man van thema en punten. Zijn tijd was zo en wist niet anders. Wij hebben tegenwoordig dat gebruik niet meer zoveel. Maar het is nog de vraag wie het gelijk aan zijn kant heeft. De ordeloze, verdelingloze preek van heden komt natuurlijk vlot voor de dag. Maar vertel er nu eens wat van aan iemand, die niet in de kerk was? Het zal u niet gemakkelijk vallen. Maar lees nu eens een preek van Van Oosterzee door. De lijn wordt als een kanaal door het polderland getrokken. Uit de tekst vloeit het thema voort en het thema beheerst de diverse delen van de preek. Geen wonder. 'De vaststelling van het thema brengt de vaak zwevende en zwervende gedachten des predikers onder de heilige tucht van de geest, en ook voor de hoorders wordt door de thematische samenvatting het volgen der rede zowel als het bewaren van den inhoud verlicht.'

Koude logica?

Er zit inderdaad het gevaar van koude logica in zo'n perfect opgestelde preek. Ik weet het.

Maar toch meen ik dat wij dan maar de beschuldigingen moeten dragen van een kille, maar klare preker in plaats van een warme, maar warrige preker te zijn. Op den duur zegt een ieder van zulk een warhoofd: hij meent het wel, maar wat hij bedoelt weet ik niet. Een preek moet ook het hoofd wat te denken geven. Nergens meer dan in de kerk dreigt de zinledigheid der woorden. Met stentorstem treedt de predikheer op, galmt en zwaait van rechts naar links. Maar de gemeente, doof geschreeuwd en suf gepraat, gaat vermoeid naar huis. Geen wonder. De predikleer had geen orde in zijn denkbeelden. Hoe kan de gemeente dan ooit nog wat te denken hebben?

Jan War preekt roerend zegt ge. Kom, ik wil het ook geloven. Hij roert een pot met woorden om. En keert het ondersteboven.

Bestudeerd

Wat is het daartegenover gelukkig een goed bestudeerde preek te horen, warm voorgedragen! Tien tegen een is er een scherpzinnig hoorder, die thuis gekomen, in een schrift een paar gedachten uit de preek opschrijft. Dat gebeurde bij Van Oosterzee. Vele predikers uit zijn tijd gebruikten zijn preken. De bozen copieerden hem getrouw. De goeden zagen hem als een edel model. Tenslotte - hij heeft door zijn voorbeeld een generatie gekweekt waarvoor de kansel de plaats werd waar men het hoogste van zijn kunnen gaf. Door zijn onderwijs is er een geslacht van predikers gevormd. Dat mag honderd jaar na zijn dood dankbaar worden herdacht. In de derde plaats preekte Van Oosterzee toepasselijk. Zelfs ook bevindelijk. Zijn preek was actueel, hij kende de noden en behoeften van zijn tijd. Vooral in de serie preken over de Openbaring bloeit een pastorale kern. Dat was voor Van Oosterzee's dagen een bijzonderheid. Het kan voor hem niet gelden: gij, prediker, daar hoog in de lucht. Hebt gij ook een woordje voor mij? Niet voor niets heeft hij de jaren door de eenvoudigen vooral van de gemeente behouden. Daarom is het zo van belang te bestuderen hoe hij de tekstgedachten pedagogisch en psychologisch gebruikt voor hoofd en hart van de gemeente. De prediker, die kritisch ook nu zijn preken leest, wordt bewaard voor slaafse aanhankelijkheid, maar ontvangt een preekideaal naar welk hij zich voortuitbrengt.

Rhetorisch

Jammer, dat wij te gauw klaarstaan met de aanduiding rhetorisch voor Van Oosterzee. Maar wie de moeite neemt eens te bestuderen hoe hij de verlating van de eerste liefde van Efeze ontledend op de gemeente overbrengt, wordt stil van bewondering voor deze rake kenschets aan het Woord ontleend. Wij geraken bij zorgvuldige studie de woordenzee vanzelf kwijt. Wij houden de kern over en daar ligt de winst. Een goede applicatie van de tekst te geven is nog altijd veel moeilijker dain een tekst uit te leggen. Per slot van rekening hebben wij voor de uitleg veel commentaren, geleerde boeken waarin Hebreeuwse en Griekse woorden van de oorspronkelijke tekst worden verklaard. Maar - toepasselijk preken, dat vraagt kennis van wereld en tijd, mens en ziel, gemeentekennis en zelfkennis. Daarvoor bestaat eigenlijk maar weinig lectuur. Het komt daarvoor voornamelijk aan op zélf de wereld te bezien en te ontleden aan de hand van Gods Woord. Hiermee kunnen de Stemmen van Patmos dienst verlenen.

Honderd jaar geleden stierf Van Oosterzee. Zijn stem is verstild. Zijn geschriften zijn vergeeld. Zijn dogmatiek moet door het oordeel heen. Maar wanneer hier en daar iemand stil staat, achterom, kijkt en het stof weg veegt, vindt hij toch een levend mens. De geschiedenis leert, dat de mensen niets uit haar willen leren. Wie een oud boek, een prekenbundel van Van Oosterzee doorneemt, gaat niet zonder lering van deze leermeester heen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen