De Catechismus nieuw vertaald

Door uitgeverij De Vuurbaak te Groningen werd ons ter kennisname toegezonden de tekst van de Heidelbergse Catechismus, zoals die werd vastgesteld op de synode van de (vrijgemaakt) Gereformeerde Kerken te Atnhem 1981. Als ik het goed begrepen heb, zal dus voortaan onze eeuwenoude Catechismus in deze herschreven, opnieuw vertaalde gedaante binnen de vrijgemaakt-Gereformeerde Kerken, als belijdenisgeschrift functioneren. Hebben wij, zo vraag ik mij af, binnenkort uit dezelfde kring ook een herschreven Nederlandse Geloofsbelijdenis te wachten? En wat zal men doen met de Dordtse Leerregels? Ik kan me voorstellen, dat er binnen afzienbare tijd binnen onze eigen kring vragen over deze kwestie zullen rijzen; vandaar dat wij het wagen er nu alvast een paar opmerkingen over te maken. (De prijs wordt ƒ 6, 75)

Geen heilige tekst

Ik wil dan in de eerste plaats gaarne toegeven dat de tekst van de Heidelbergse Catechismus niet sacrosanct, d.w.z. heilig is, zodat er nooit iets aan veranderd zou mogen worden. Het gaat mij nu nog niet eens over de inhoud maar over stijl en woordkeus (al staan beide niet geheel los van de inhoud). Onze Heidelbergse Catechismus stamt uit Duitsland, is oorspronkelijk in het Duits geschreven en is daarna, al in de 16e eeuw, overgezet in het Nederlands. Wij hebben dus te maken met een vertaalde tekst. Die tekst draagt duidelijk de sporen van de tijd waarin zij ontstaan is. Er komen in de Heidelbergse Catechismus allerlei oude woorden voor die verouderd zijn. De vraag is legitiem of daar niet iets aan gedaan mag worden. Evenwel, door wie moet dat worden gedaan?

Verbeteringen

Een nauwkeurig doorlezen van de nieuwe tekst, zoals de genoemde synode van 1981 vaststelde, bewees mij, dat er inderdaad het een en ander verbeterd is. Ik wil daarvan een paar voorbeelden geven. In vr. 14 staat in de oude tekst: 'Kan ook ergens voor ons een bloot schepsel gevonden worden, die voor ons betale? ' Die uitdrukking 'bloot schepsel' is natuurlijk niet fraai. De uitdrukking zal in de 16e eeuw wel andere gedachtenassociaties hebben opgeroepen dan zij heden doet. De nieuwe vertalng luidt nu: 'Kan een schepsel dat alleen maar schepsel is, voor ons betalen? ' Ik acht deze vertaling een verbetering. In het oorspronkelijke staat 'eine blosse Creatur'. En toch: helemaal bevredigt deze vertaling mij toch ook niet. Waarom heeft men niet vertaald: enig creatuur (als vertaling van het ulla creaturum in de Latijnse tekst)?

Een verbetering tref ik ook aan in het Antwoord op vr. 28. In de oude tekst komen wij daarin tegen het woord 'toevoorzicht' (een vertaling van het Duitse zuversicht). Goed Nederlands is het niet, althans nu niet meer. Men heeft daar nu van gemaakt: 'en voor de toekomst dit vast vertrouwen te hebben in onze trouwe God en Vader dat geen schepsel ons van zijn liefde scheiden zal'.

Behalve deze verbeteringen zouden er nog wel enkele meer te noemen zijn. Maar zijn er alléén maar verbeteringen?

Het minder goede

Bovenstaande vraag moet ik helaas ontkennend beantwoorden. Het is bekend dat in de oude tekst herhaaldelijk de vraag terugkeert: Wat nut u...? of: Wat nuttigheid verkrijgt u door...? Ik geef een paar voorbeelden. In vraag 28 staat: 'Waartoe dient ons dat wij weten dat God alles geschapen heeft en nog door zijn voorzieningheid onderhoudt? ' Hiervan heeft men nu gemaakt: 'Waarom is het voor ons van belang te weten dat...'? ' In vraag 36 staat in de oude vertaling: 'Wat nuttigheid verkrijgt ge door de heilige ontvangenis en geboorte van Christus? ' Dat is in de nieuwe vertaling geworden: 'Wat is voor u het belang van de heilige ontvangenis en geboorte van Christus? ' In vraag 43 staat in de oude vertaling: 'Wat verkrijgen wij meer voor nuttigheid uit de offerande en dood van Christus aan het kruis? ' In de nieuwe vertaling staat: 'Wat is verder voor ons het belang van het offer en dood van Christus aan het kruis? ' Hier dus weer die uitdrukking: het belang van - naar mijn gevoel - een kille, te zakelijke uitdrukking! En bovendien het woordje 'verder' drukt ook niet echt uit wat door de Catechismus oorspronkelijk is bedoeld. Nóg een voorbeeld van dit soort, in vraag 45 staat in de oude vertaling: 'Wat nut ons de opstanding van Christus? ' In de nieuwe vertaling is dat weer: 'Welk belang heeft de opstanding van Christus voor ons? ' Nogmaals: ik vind dit te zakelijk, te twintigste-eeuws; het stuit mij iegen de borst. Ik heb nog een paar bezwaren. Het woord 'zaligheid' is meer dan eens vervangen door 'heil'. Ik vraag mij af: waarom? In vraag 21 staat in de oude vertaling, dat mij vergeving van zonden, eeuwige gerechtigheid en zaligheid van God geschonken is. In de nieuwe vertaling is dat geworden 'en eeuwig heil van God geschonken is'. In het oorspronkelijke staat nadrukkelijk 'seligkeyt', waarom heeft men dan 'zaligheid' gehandhaafd? Heil en zaligheid dekken elkaar niet geheel. Zaligheid is geestelijker, heil omvat menigmaal ook aardse zegeningen.

Vervolgens, in vraag 31 staat in de oude vertaling, dat Christus door de Vader 'verordineerd' is. Hier heeft men nu van gemaakt: aangesteld. Ik vind dat een aanmerkelijke verzwakking.

Hier wil ik het bij laten. De bedoeling is geen geval spijkers op laag water te zoeken. Maar aan de juiste tekst van de Catechismus is ons zoveel gelegen; vandaar deze kritiek.

Geijkte tekst

Eens is de tekst van de Heidelbergse Catechismus vastgelegd. Op de synode van Dordrecht in 1618-1619. Men heeft de zaak toen nauwkeurig overwogen. Alle 'verbeteringen' kwamen ter sprake. Men reviseerde de tekst. Niet zoals de Remonstranten wilden, maar zoals men zelf verantwoord vond. De oude tekst van de Heidelberger is dus een geijkte tekst. Daar kan niet zomaar willekeurig aan gesleuteld worden. Eigenlijk zou er een nieuwe 'Dordtse synode' toe nodig zijn om eventueel in deze tekst wat te wijzigen. Zo'n synode hebben wij niet en hebben wij ook niet binnenkort te verwachten. Nu is de synode van de vrijgemaakten-gereformeerden maar aan de slag gegaan. Geheel buiten alle andere gereformeerden in den lande om. Is dat juist? En is het verstandig? Kan er niet weer een nieuw sjibbolet ontstaan? De een heeft nu de Catechismus in oude vertaling en de ander heeft hem in nieuwe vertaling. Was de behoefte aan een nieuwe vertaling nu werkelijk zo levensgroot, dat men er allerlei voor riskeren moest? Had niet met wat toelichting het oude gehandhaafd kunnen blijven? Ik vraag dit temeer, omdat deze nieuwe vertaling bepaald niet enkel winst is. Wij hebben geen behoefte aan nog meer verdeeldheid. In de Catechismus is ons christelijk en gereformeerd geloof vertolkt. Dat betekent dat de zaak gevoelig ligt, om niet te zeggen: zeer gevoelig. Hier kunnen wij, als wij wat willen veranderen, alleen maar uiterst voorzichtig onze weg gaan. Hoeveel rumoer is er al niet geweest over het tussen haakjes zetten van een enkele zinsnede uit art. 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis door de Gereformeerde Synode van 1905. En nu een heel belijdenisgeschrift herschreven, en officieel als dé versie van de Heidelberger door een synode ingevoerd. Ik zie hier geen heil in! De ervaring heeft mij geleerd (en ook wij gaan om met jonge mensen van deze tijd) dat de oude tekst van de Catechismus zo onbruikbaar nog niet is. Het is een klassiek document, en daaraan kan men niet zoveel veranderen zonder het tegelijk te schaden. Dat betekent heus niet, dat wij het in de kast zetten en alleen maar laten gelden voor vroegere eeuwen. Ook het oude kan toch nog nieuw zijn! Kortom, ik kan toch moeilijk meegaan in deze nieuwe vertaling van onze oude, trouwe en geliefde Heidelberger.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen