Vaderlandse kerk een mythe?

We hebben er een nieuw begrip bijgekregen: kerkgevoel. Dr. R. J. Mooi, hervormd secretaris-generaal, introduceerde het op de laatste gecombineerde synode van de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken. Hervormden en gereformeerden hebben een verschillend 'kerkgevoel', zei hij, en daarom zal te snelle samensmelting van beide kerken grote problemen oproepen. Eigenlijk gaf kort daarna in 'Trouw' de schrijver van de 'Vandaag'-stukjes daarvan een bevestiging. Onder de titel 'Martelaarsbloed' ging hij tamelijk hartstochtelijk in op wat door mij in 'De Waarheidsvriend' was geschreven, namelijk dat de 'nabije toekomst zal leren of de vaderlandse kerk met haar oude papieren zo gemakkelijk in te ruilen is voor een kerk met louter moderne papieren, die met martelaarsbloed ondertekend zijn'. 'Wat is anno 1983, "de vaderlandse kerk?" Wie haalt die mythe vandaag voor de dag? ', was zijn tegenwerping. Aangezien ik die mythe voor de dag haalde ga ik er graag even op door. Er daarbij van uitgaande dat enigszins bekend verondersteld mag worden, dat gereformeerden in de Hervormde Kerk zo langzamerhand geduchte bezwaren hebben gekregen tegen wat zich de laatste tientallen jaren aan fundamentele wijzigingen heeft voltrokken in de Gereformeerde Kerken; reden waarom men niet staat te trappelen van vreugde ten aanzien van de bedoelde eenwording van beide kerken.

Vaderlands of nationaal?

Natuurlijk kan vaderlands in 'vaderlandse kerk' mutisch, nationaal, als soort kerkelijke bloed en bodem idee worden opgevat. Maar wie hervormd kerkgevoel heeft, ik bedoel dan wat mij betreft van gereformeerd gevoelen in de Hervormde Kerk, ziet achter de vaderlandse kerk de vaderen. De vaderen van de Tweede Wereldoorlog, om de Vandaagschrijver nog eens te noemen? Ik denk met respect aan hun kloekmoedigheid, of ze nu hervormd of gereformeerd waren, en dan ook aan hun nationaal bewustzijn, in de strijd tegen de demon van het nationaal-socialisme. Maar de vaderen zijn voor mij ouder. Ze waren betrokken bij de worsteling om de kerk in de zestiende eeuw, om de gereformeerde kerk hier te lande, en - direct daarmee verbonden - om de wording van het Gemenebest. Het gaat om die gereformeerde vaderen, die door Gods genade aan de Gereformeerde Kerk in dit land merg en pit gaven. Van Ruler heeft in zijn indrukwekkende testament 'Ultra-gereformeerd en vrijzinnig' geschreven: 'Het gereformeerde is de schoonste en rijkste vorm van het katholiek christelijke'. En - ik schrijf dat er op voorhand bij - 'het ultra-gereformeerde heeft al de kwaliteiten van het gereformeerde in zich'. De gereformeerde vaderen hebben tot op de botten doorvoeld en beleden wat genade voor goddelozen is en dit doorleefd geloof beleden in de confessie - waaraan inderdaad martelaarsbloed kleeft - en zó als levend bezit aan de kerk meegegeven. Wie vandaag belijdt overeenkomstig hun belijden, dat tot belijdenw werd, staat in een gemeenschap, waarin tussenliggende tijden tot momenten worden. Hun geloof is mijn geloof. Hun belijden mijn belijden. Hun reli­ gie mijn religie. Is dat mystiek? Ja, dat heeft te maken met de mystieke eenheid van het Lichaam van Christus, dat tijden en plaatsen omspant.

Dezelfde vaderen?

Maar, zó bezien hebben hervormden en gereformeerden toch diezelfde vaderen? Ja en nee! Ja, omdat we historisch in dezelfde traditie tot de Reformatie (en daarachter de Oude Kerk) staan. En toch ook néé, al zeg ik het aarzelend. Dat vraagt toelichting. Het levende bezit van de confessie werd in de kerk der vaderen - om toch even die naam vast te houden - ook al spoedig, telkens weer op andere fronten, bestreden bezit. Maar het gereformeerde bleef door alles heen ook authentiek bewaard. Het bleef ook bewaard onder de ketterij. Ketterijen zijn zelfs altijd onwettige vereenzijdigingen van waarheidselementen. Daarom kom Van Ruler ook zeggen - ik denk dat alleen een hervormd theoloog dat zo pastoraal-theologisch benaderen kan - dat het ultra-gereformeerde, hoezéér ook vol aberraties, de kwaliteiten van het gereformeerde in zich heeft. Omdat oer-gereformeerde noties, hoewel soms onder een stolp, bewaard bleven en altijd weer aangrijpingspunten waren voor werkelijke vernieuwing van gemeenten in reformatorische zin. Van Ruler schreef dat die noties diep verzonken zijn in de kerk der reformatie. Ze zijn als oude wijn die beproefd is.

Toen Kuyper ging doleren was het beslissende niet, dat hij de vaderlandse kerk, vanwege tuchtloosheid en belijdenisontrouw, onder kritiek stelde maar dat hij deze prijs gaf aan Jan Rap en zijn maat. Hij verbrak een levende gemeenschap en trad als eerste in een gemeenschap, die een ander kerkgevoel - vooruit dan maar! - opleverde. Trouw aan de belijdenis, zo was het bedoeld. Maar buiten de worsteling om de echtheid ervan, met alle gevaren van formalisme. En binnen de vaderlandse kerk bleef 'een volk, dat het geklank kent' zuchten om haar herstel. De praktijk leerde intussen dat van géén gemeente definitief, in absolute zin kon worden gezegd, dat ze niet meer gereformeed kon (zou) worden.

Samen ziek

Kuyper vond in de hervormde theoloog Ph. J. Hoedemaker aan het eind van de vorige eeuw zijn grote opponent. 'Samen ziek, samen gezond', zei deze. Terwijl Kuyper - ik zeg het wat zwart wit-met een 'gezonde' kerk begon. De achtergebleven rest zou zieltogen en verdwijnen. Maar intussen kwam er een nieuwe kerkcultuur. De Doleantie, hóé gereformeerd ook bedoeld, sneed de Gereformeerde Kerken af van een gemeenschap en zo van de worsteling om het gereformeerd belijden. Een geamputeerd deel, en een gehavend lichaam ontwikkelden zelfstandig verder, elk met hun eigen aard. En wat ik nu met die kerkcultuur bedoel? Dit, dat er m.i. binnen de Gereformeerde Kerken nooit zo'n ruimte kwam voor Hoedemakers belijdenis van 'samen-ziek-zijn'.

In de naoorlogse jaren zijn de Gereformeerde Kerken aan een geweldige inhaalmanoeuvre begonnen. De bouwsels uit het verleden werden geslecht in hetzelfde marstempo als waarmee ze opgezet werden. Veranderingen, vooruit of terug, kunnen er sneller zijn dan in de Hervormde Kerk met haar 'tragere massa' - als ik dit fysische begrip er even bij mag halen. Gereformeerden haalden de Hervormden links in, heette het op de Combi-synode. En mijn vraag is: leeft nu de gedachte 'samen ziek' of eerder: we gaan de goede kant op?

Er kan natuurlijk terecht worden gezegd dat die Hervormden, die nu zo kritisch staan tegenover Samen op Weg, vanwege de ontwikkelingen in de Gereformeerde Kerken (rapport over het Schriftgezag, tolerantie van Wiersinga's verzoeningsleer, opstelling in ethische kwesties), eerst ook eens moeten kijken naar wat in de Hervormde Kerk al zo lang mogelijk was. Maar vergeten wordt dan wat ook al zo lang mogelijk is, namelijk om de gereformeerde belijdenis eronder te krijgen. En - excuses voor het ongenuanceerde - de Gereformeerde Kerken hebben tot heden de schijn niet kunnen vermijden om alles eenparig te moeten doen, ook van-de-belijdenis-af beweging. Daarom - ik zeg het maar zoals het leeft - zijn hervormd-gereformeerden (en warempel zij niet alleen) kopschuw voor de dolerende kerkcultuur en het daarmee gepaard gaande kerkgevoel. De Gereformeerden hebben de Nadere Reformatie, met diens bevindelijkheid en de nadruk op de beleving van Gods geduld met een zieke kerk (Wilhelmus a Brakel b.v.) en het besef dat we ook kerkelijk de rechtvaardiging van de goddeloze behoeven, overgeslagen. En als dan de triomf der genade verbleekt, men óók ziek wordt (kerkelijk ziek) en de triomfantelijkheid blijft? Wij - en ik bedoel dan gereformeerd-hervormden - houden ons hart vast voor toeslaan van ontwikkelingen, die de vaderlandse kerk (zelf) nog niet kent.

Geen mythe

Geen mythe. Misschien is duidelijkheid, met dit alles maar eerlijk neer te schrijven, gediend. We hebben in dit gewricht van de tijd, dunkt me, geen behoefte aan oecumenische lievigheid met confessionele onduidelijkheid. Ik besef daarbij zeer wel dat ik onrecht zou doen als ik óók niet neerschreef te weten dat ook vandaag, tot vandaag toe, gereformeerd leven in de Gereformeerde Kerken bewaard bleef en in diepgravende theologische bezinning tot uitdrukking kwam; en ook dat velen lijden aan haar verval. Maar we moeten toe naar de belijdenis, samen ziek! En laten we niet denken dat wie dan ook zich dit ziek zijn niét behoeft aan te trekken, zowel in de Hervormde Kerk als in de Gereformeerde Kerken. Maar samen gezond betekent: ad fontes. Naar de bronnen! Jawel, naar de vaderen, omdat ze het Woord herontdekten. Het Woord als enige norm, ook voor vandaag. De kerk der vaderen een mythe? Dan is historisch besef het ook.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen