De droom van Schillebeeckx

Een illusie

Pas hoorde ik op een kerkelijke vergadering één der aanwezigen, een predikant, er bezwaar tegen maken dat door één der afgevaardigden ter Generale Synode, toen de Samenop-weg-beweging ter sprake kwam, de opmerking is gemaakt, dat de eventuele éénwording van hervormde kerk en de gereformeerde kerken weleens tot gevolg zou kunnen hebben het streven om ook met de rooms-katholieke kerk in ons land tot eenheid te komen.

Hoewel opmerkingen in deze richting al meerdere malen gemaakt zijn, blijken er toch nog altijd lieden te zijn die de illusie koesteren, dat bij een éénwording van de beide zojuist genoemde reformatorische kerken, de oecumenische drift in ons land halt zal houden. Ik meen dat dit inderdaad maar een illusie is. De tijd zal het moeten leren, maar het is niet naar de geest van de tijd om de diepe breuklijn die er loopt tussen de Reformatie en de kerk van Romte te erkennen. Dat is van protestantse zijde niet het geval; maar van rooms-katholieke zijde evenmin. Ik weet: nu schrijf ik wat generaliserend. In de reformatorische kerken leven personen en groepen die wars zijn van Rome; en in de rooms-katholieke kerk in ons land zijn personen en groepen die van hun kant wars zijn van de Reformatie, en de paus en Rome verre verkiezen voor een samengaan met een reformatorische kerk.

De stem der theologen

Luisteren wij echter naar de stem van toonaangevende theologen, dan hoort men dat de verschillen niet meer als diep en wezenlijk worden ervaren. Dat ontdekte ik opnieuw bij het lezen van een eind vorig jaar verschenen boek, met de titel God is ieder ogenblik nieuw. De ondertitel is: Gesprekken met Edward Schillebeeckx door Huub Oosterhuis en Piet Hoogeveen (Amboboek, Baarn).

Wie Schillebeeckx is zal nauwelijks toelichting behoeven. Wie wat meer van hem wil weten kan in dit boek terecht, want het bevat ook biografische gegevens. Een paar dingen. Hij is geboren in 1914. Hij is een der meest vooraanstaande theologen in de rooms-katholieke kerk van deze tijd. Hij schreef twee grote studies, het eerste over Jezus, het verhaal van een Levende (1974) en het tweede over Gerechtigheid en Liefde (1977). Een derde deel is aangekondigd, het zal, zoals de schrijver zelf zegt, een 'westerse bevrijdingstheologie' zijn. Daarmee zal dan de trilogie compleet zijn.

Oecumenisch

Ik neem mijn uitgangspunt tot hetgeen volgt in een citaat uit het bovengenoemde boek met de Gesprekken. Schillebeeckx zegt daarin: 'Mijn werk (is) een bijdrage tot de eenheid der kerken, waarin dan nog allerlei verschillen kunnen en mogen bestaan, maar waarin de ene kerkgemeenschap zichzelf in de andere herkent en erkent, en andersom' (92).

Dit citaat leert ons het volgende. Ten eerste, Schillebeeckx' theologisch werk is gericht op de kerk. Het draagt een zeker kerkelijk karakter. Het is niet alleen voor studeerkamer en school bedoeld, maar het wil wat betekenen voor de praktijk van het kerkelijke leven. Nu wisten wij dat al eerder; en wij kwamen het dus niet pas uit dit citaat aan de weet. In 1980 verscheen zijn boek over het Kerkelijk ambt. Het gericht zijn op de kerk is al in de titel van dit boek uitgedrukt. Ten tweede, Schillebeeckx' theologisch werk draagt ook een oecumenisch karakter. Het wordt gedragen door de wens een bijdrage te leveren tot de 'eenheid der kerken'. De contacten tussen rooms-katholieke theologen en theologen van reformatorische huize zijn tegenwoordig veelvuldig en intensief. Schillebeeckx weet zich een geestverwant van Kuitert, Berkhof en vele anderen die hervormd, gereformeerd, enz. zijn. Ook van de andere zijde wordt dat bevestigd. Berkhof schrijft ergens in zijn pas verschenen boek Inleiding tot de studie van de Dogmatiek (Kampen 1982), dat de hoogleraren van de dogmatiek, ongeacht of zij rooms-katholiek zijn of reformatorisch in het coUegegegeven gerust voor elkaar kunnen 'invallen'. Er is een hoge graad van overeenstemming en verwantschap bereikt. In die zin kan men niets anders doen dan Schillebeeckx gelijk geven als hij zijn theologische werk als oecumenisch van karakter ziet. In de derde plaats, Schillebeeckx' theologisch werk is gericht op een kerk in plurifomiteit. In het aangehaalde citaat spreekt hij over 'verschillen' die 'kunnen en mogen' bestaan. Ook hiermee past hij geheel in het klimaat dat de Samen op weg-beweging bezig is te scheppen. Daarin hoort men herhaaldelijk over 'geloven in meervoud', over een 'plurale kerk', over 'eenheid in verscheidenheid'. Het is duidelijk dat Schillebeeckx ook in die richting denkt. Daarvoor zouden trouwens zonder moeite nog meer citaten aan te halen zijn. Hij is binnen de rooms-katholieke kerk in Nederland waarlijk niet de enige die zo denkt. Hoe grote of kleine groep van geloofsgenoten zij achter zich hebben staan, is mij niet bekend. Ik vermoed dat zeker niet héél de rooms-katholieke kerk in ons land zich in een avontuur van eenwording met de reformatorische kerken zal storten, maar voor een déél van de rooms-katholieke kerk is het in ieder geval een mogelijkheid.

Trans-confessioneel

Nu is verder van belang om te horen hoe zijn eigen theologie door Schillebeeckx gewaardeerd wordt. Hij noemt haar, en daaruit blijkt opnieuw haar oecumenisch karakter, transconfessioneel (82). Hij zegt: Ook Kuitert en Berkhof noemen haar zo. Ik redeneer niet vanuit mijn katholieke confessie. Maar ik ga uit van de grote christelijke traditie en vooral van het Oude en Nieuwe Testament. Schillebeeckx wil hiermee benadrukken dat zijn theologie dus een uitnemende basis zou kunnen zijn voor een samengaan van alle christenen, en dus ook van alle kerken. En hij meent dat Kuitert en Berkhof het daarin met hem eens zijn.

Schillebeeckx is rooms-katholiek. Ondanks de moeilijkheden die hij met Rome heeft gehad, is hij dat nog steeds gebleven. Hij is ook niet van plan om de rooms-katholieke kerk te verlaten (77v). Toch meent hij in zijn theologie het uitgesproken róómse achter zich te hebben. Althans in zijn uitgangspunt. Hij meent uit te gaan van de grote christelijke traditie en 'vooral' van het Oude en Nieuwe Testament. Nu is op dat laatste, naar mijn overtuiging, wel wat af te dingen, of beter gezegd: heel véél af te dingen! Schillebeeckx' grote 'Jezus-boeken gaan volgens mij helemaal niet uit van Oude en Nieuwe Testament. De verwerking van de Schrift staat in deze boeken dermate onder het voorteken van de hedendaagse ervaring, dat de openbaring verduisterd wordt. Jezus is voor Schillebeeckx de eschatologische profeet; een mens, die men weliswaar 'Zoon van God' heeft genoemd, maar dat betekent niet dat Hij het was. Immers, de huidige menselijke ervaring laat het spreken over een Christus, die vóór alle eeuwen er was, bij de Vader, en naar deze aarde kwam, en ons vlees en bloed aannam, en met de Vader éénswezens is, niet toe? De huidige mens verstaat dat allemaal niet, en daar sluit Schillebeeckx bij aan. Jezus is voor hem nooit voorwerp van eigen prediking geweest, in de boodschap die Hij bracht, was Hijzelf absent. Ik vraag: Wie zou niet, als hij ook maar énige kennis heeft van de vrijzinnigheid, in deze 'christologie' van Schillebeeckx niet duidelijk het neo-modernisme beluisteren?

En kan die dan basis zijn voor een eventueel samengaan van Rome en Reformatie; kan die de eeuwenoude breuk herstellen?

Natuurlijke theologie

Maar er is nog meer. Onverbloemd neemt Schillebeeckx in het boekje waaruit wij al citeerden het op voor een 'natuurlijke theologie', en voor de menselijke autonomie. Dat betekent: hij slaat de natuurlijke mens hoog aan. Hij zegt dat hij bij Kuitert dat ook vindt, en het spreekt hem aan. Rondweg zegt Schillebeeckx: 'Ik zie de mens niet als een verdorven wezen. Ik zie ook veel goeds in hem' (90). En wat verderop: Ik zou de mens meer op een voetstuk willen zetten (91). En dan laat Schillebeeckx merken hoe evolutionistisch hij denkt, hij zegt: 'De mens is klein begonnen en hij groeit uit naar beter' (91). Dat alleen Jezus de mens kan redden vindt hij 'een griezelige manier van denken' (91). Nog een uitspraak: 'Ik erken geen tegenstelling tussen zelfredding en genade van God' (88). Zelf erkent Schillebeeckx, dat in deze visie zijn 'thomistische achtergrond' een rol speelt (89). Ik voeg er aan toe: Dat is inderdaad duidelijk! Wat ik hier beluister is echt rooms. Het mag op een moderne wijze getoonzet zijn, het zijn echt oud-roomse geluiden! Juist, tegen deze idee van zelfredding én genade heeft de Reformatie in de 16e eeuw en later positie gekozen. Schillebeeckx mag zeggen: Mijn theologie is trans-confessioneel en Kuitert en Berkhof mogen het zelfde zeggen, het is gewoon niet waar, dit is wel degelijk uitgesproken confessioneel, het verraadt de oude roomse confessie van 's mensen meewerken aan zijn heil, van de loochening van 's mensen diepe val en erfzonde, en van de loochening van het algenoegzame van het werk van de Heere Jezus Christus. Schillebeeckx' kwalificatie van eigen theologie als trans-confessioneel is maar ttndroom. Meer niet. Een droom die hij méédroomt met Kuitert en Berkhof. En in die droom zijn dan geen grenzen meer. Waarom zou Samen op weg halt houden bij de muren van Rome? Wij hebben tesamen een transconfessionele theologie. Daarin kunnen alle christenen zich herkennen. Verschillen blijven en mogen blijven; maar zij sluiten de eenheid en eenwording niet uit. Zo redeneert men.

Ik vrees dat wij binnen afzienbare tijd opnieuw zullen komen te staan voor de beslissing: Reformatie óf Rome.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen