Duel met de dood

John Donne over Pasen

Jaren geleden stelde prof. dr. W. C. v. Unnik in een artikel in Kerk en Theologie de vraag: 'Ligt Engeland verder dan de maan?' Met deze wat uitdagend klinkende vraag bedoelde Van Unnik dat we maar al te vaak de neiging hebben de contacten met het kerkelijk leven in Engeland te vermijden en dat de belangstelling voor de geschiedenis van de kerk in Engeland bij velen zeer gering is. Ik moest aan deze vraag denken toen ik het boek onder ogen kreeg van de Utrechtse predikant M. G. L. den Boer: 'De Ridder met de witte pluim', een biografie over de Engelse dichter-prediker uit de 16e-17e eeuw, John Donne. 1) Voor De Boer ligt Engeland in ieder geval niet verder dan de maan, want al jaren houdt hij zich bezig met facetten van de Engelse kerkhistorie en in het bijzonder leven en werk van John Donne. Zijn boek vormt een welkome aanvulling op het geringe aantal nederlandstalige studies over Engelse theologen en predikers. Toen de redactie mij vroeg om een bijdrage te leveren voor het Paasnummer leek me het goed dit artikel te combineren met de bespreking van het mij ter recensie toegezonden boek van De Boer, dat ik allen die geïnteresseerd zijn in de Engelse kerkhistorie van harte kan aanbevelen.

De titel

De titel is ontleend aan een gedicht van Fedde Schurer over Donne. Schurer zag Donne als een ridder gewikkeld in een duel met de dood. Dit laatste is een zinspeling op Donne' s laatste preek over Psalm 88 : 20, 21, die onmiddeiijk na Donne's overlijden werd uitgegeven ondet de titel 'Duel met de dood'. De Boer wijster op dat we bij 'ridder' moeten denken aan de edele, dappere strijder, en hij herinnert aan de bekende zin uit het Doopformulier: waarin gevraagd wordt dat de gedoopte kinderen vromelijk, d.w.z. dapper, ridderlijk en moedig tegen de zonde, de duivel en zijn ganse rijk strijden en overwinnen mogen. Het duel met de dood is heel wezenlijk geweest in Donne's leven en werk. Het hangt stellig ook samen met het levensgevoel van die tijd. De mensen waren vertrouwd met de dood. Denk alleen aan de pestepidemieën die zo vaak landen en volken teisterden. In haar boek De waanzinnige veertiende eeuw heeft Barbara Tuchman een aangrijpende beschrijving gegeven van de verwoestende werking van deze vreselijke ziekte in de Middeleeuwen. Voeg daarbij de verschrikkingen van de oorlogen die ook in die tijd vele landen veelvuldig troffen. En het laat zich verstaan dat velen in die eeuwen leefden met het besef van dat oude kerklied: 'Midden in het leven zijn wij door de dood omvangen'. Donne heeft, zo schrijft De Boer, zijn vijand goed gekend. En we mogen erbij zeggen: Donne heeft hem herkend in het licht van wat de Schrift zegt over de dood. Maar het bleef niet bij die herkenning. 'Op de achtergrond van Donne's spreken over de dood staat de zekerheid dat de dood er eens niet meer zal zijn, dat hij verslonden zal worden in de overwinning.'

Zijn leven

Wie was deze boeiende Engelse dichter-prediker, beroemd om zijn liefdespoëzie, en niet minder om zijn indringende prediking? De Boer geeft in de hoofdstukken 1 t/m 4 een boeiende schets van zijn levensgang. Donne is geboren in 1572. Zijn ouders waren roomskatholiek in een natie die onder koninging Elizabeth I steeds meer protestantse trekken ging krijgen en afstand nam van Rome. Dat was niet ongevaarlijk. Donne's broer, Henry, stierf in 1593 in de gevangenis, omdat hij een priester verborgen had. In zijn studietijd begon Donne zich los te maken van de r.k.-kerk. Na jaren van zoeken en aarzelen - De Boer spreekt over een niemandsland tussen Rome en Canterbury - ging Donne meer en meer rust vinden in het Evangelie en vond hij de weg tot het ambt. Dat is een lange en moeilijke weg geweest.

Aanvankelijk had Donne een publieke werkkring, als secretaris van Thomas Egerton, de Grootzegelbewaarder. Een huwelijk tegen de zin van de vader van de bruid - dat in het geheim gesloten werd - betekende het einde van Donne's carrière als secretaris. Moeilijke jaren om zich een positie te verwerven volgden. In 1614 gaf hij de wens te kennen geestelijke te worden. 'De uitgeschakelde liet zich inschakelen, hij voegde zich in de rij van de dienaren der kerk.' Hij werd en van de vele hofpredikers en in de herfst van 1616 academiepredikant van Lincoln's Inn. We laten allerlei facetten uit deze periode van zijn leven rusten. De Boer geeft een goede beschrijving van Donne's activiteiten als prediker en later als deken van St. Paul. Jaren van ingespannen arbeid volgden. Een reis naar Duitsland bracht hem ook in ons land. In december 1619 preekte Donne in Den Haag. Onder meer met Constantijn Huygens had John Donne persoonlijk contact.

In maart 1631 overleed Donne na een lange periode van ziekte. Vijf weken voor zijn heengaan hield hij zijn laatste preek. Hij werd begraven in de St. Paul. Op het door hemzelf ontworpen grafschrift komen de regels voor; 'Hier afdalend in het stof, aanschouwt hij Hem wiens naam Opgang is', een getuigenis van Donne's hoop op Christus.

Prediker-theoloog

Donne is een zeer veelzijdig mens geweest. Hij hield veel van muziek, schreef belangrijke poëzie - De Boer gaat uitvoerig in op Donne' s dichterschap - , was goed thuis in de theologie. Na zijn dood zijn aantekeningen en uittreksels gevonden uit het werk van 1400 auteurs. De Boer vertelt dat Donne 's morgens van 4.00-10.00 uur placht te studeren. 'Wie vroeg opstaat, hoeft zich onderweg niet te haasten' was een raad die Donne eenmaal zijn gemeenteleden gaf.

Veel belang hechtte Donne aan de preek. Bijbel, kerk en preek lagen voor hem in elkaars verlengde. De grote themata van zijn prediking waren de heilsfeiten, de tegenstelling van zonde en genade, dood en leven. 'Hij sprak over de zonde om de genade te kunnen roemen en zijn veelvuldig spreken over de dood en zijn verschrikkingen wordt overtroffen door de prediking van de opstanding', lezen we op blz. 94. Donne was geen systematisch theoloog. Gegrepen door het thema van de liefde Gods, was hij een typisch vertegenwoordiger van de anglicaanse kerk. De Boer wijst er op dat er veel in zijn denken is wat hem verbindt met iemand als Gunning. Geen uitgesproken calvinist, maar betrokken op de traditie van de gehele katholieke kerk. Zijn preken dragen het stempel van eerbied voor de Schrift, bewogenheid, een bevindelijke gloed, en getuigen tevens van zijn formidabele taalbeheersing. Men zou kunnen spreken van een hymnische stijl. Vele aspecten moet ik laten rusten. Ik beperk me tot enkele gedachten uit zijn Paasprediking.

Christus het Licht der wereld

In de laatste jaren van zijn even is Donne geschokt door de dood van een aantal vrienden. Zijn preken uit de winter 1627/1628 dragen een sombere ondertoon. Maar in de Paaspreek van april 1628 komen de woorden 'licht' en 'verlichten' 71 keer voor. 'Uw Koning, uw Christus is een vrijgevige God, die menigvuldige verlossing laat verkondigen' riep hij uit. Pasen 1630 hield hij zijn laatste Paaspreek. 'Een man was aan het woord, verwonderd over het wonder der opstanding en die anderen deelgenoten maakte van zijn verwondering' (blz. 104). De prediker mediteert over het 'Hij is hier niet'. Kan dat een troost zijn? Ja, zegt Donne, want de verlegenheid van de vrouwen is de gelegenheid voor hun en ons aller troost. Het graf begraaft niet de dode, maar de dood zelf. 'De klok zal voor mijn dood luiden en toch niet voor mij die zal sterven want ik leef zelfs in de dood maar de dood sterft in mij en heeft geen macht meer over mij.' Aan het slot van de preek merkt Donne op dat de woorden van de engel 'zie de plaats waar de Heere gelegen heeft' ons willen brengen tot heilige waardering van die plaatsen die tot Gods dienst gewijd zijn, niet tot bijgelovige pelgrimages. 'En indien deze overdenkingen u hebben doen opstaan van het bed der zonde in een of ander heilig voornemen, dan is dit een van uw opstandingen en dan hebt ge uw paasdag goed doorgebracht. Waartoe Hij wiens naam Amen is, amen zegge - onze gezegende zaligmaker Christus Jezus, in de kracht van zijn Vader en in de werking van zijn Geest.' Zo betuigde Donne in een doodsombere wereld de overwinning van het Licht, Jezus Christus, opgewekt tot onze rechtvaardiging.

Lichamelijke opstanding

Ik wees er reeds op hoezeer Donne doordrongen was van de bitterheid van de dood als vijand. De dood van elk mens gaat allen aan. In de dood van een ander ervoer Donne zijn eigen dood. Prachtig is het beeld van het ene boek en de ene auteur. 'Als iemand sterft wordt een hoofdstuk niet weggescheurd uit een boek, maar overgezet in een betere taal. God heeft verscheidene vertalers in dienst: sommige stukken worden vertaald door ouderdom, sommige door ziekte, sommige door oorlog, sommige door het gerecht, maar Gods hand is in iedere vertaling. En zijn boek zal onze verstrooide bladen weer bijeen binden voor de bibliotheek waar elk boek zal openliggen.' Diep was Donne doordrongen van de bijbelse prediking van de lichamelijke opstanding. De dood moet sterven. De gelovige staat op met Christus. Dat zal op de jongste dag blijken. Donne leefde in de verwachting van de opstanding der doden. Ook hier geeft De Boer treffende citaten uit zijn preken. Eén voorbeeld: 'We staan op van de knieval voor de dood en uit het "donkere station". Wij komen in het licht en nooit zullen wij de zon missen. Want wij zullen de Zoon van God zien, de zon der glorie en wij zullen zelf schijnen, zoals de zon schijnt'. Duel met de dood.

Maar de vijand is in Christus' dood en opstanding een verslagen vijand.

Zijn laatste preek

Tenslotte nog een paar gedachten uit Donne's laatste preek over Psalm 68 : 20-21: 'Bij de Heere zijn uitkomsten tegen de dood'. Ook hier treft weer de tekening van de dood die allen treft, zonder onderscheid. In sterke bewoordingen schildert Donne de situatie van de wereld, een groot massagraf. Maar De Boer wijst er op hoe deze aandacht voor de dood omvangen wordt door het Evangelie van de verlossing. Donne preekte over de psalmtekst, in drie punten: de bevrijding uit de dood, de bevrijding in de dood en de bevrijding door de dood, namelijk door dood van Christus. De prediker schetst de liefde van Christus die wilde sterven voor zondaren; die liefde is overwinnende liefde. Omdat alleen God in Christus ons heil is en er bij Hem uitreddingen zijn tegen de dood, is Hem alleen het oordeel voorbehouden. Hier blijkt Donne een pastor te zijn die zijn gemeenteleden wil leiden op de weg van de geloofszekerheid. In aansluiting aan Augustinus laat Donne de woorden: 'die God is ons heil, onze zaligheid' slaan op Jezus Christus. De preek eindigt na een uiteenzetting over Jezus' lijden en dood; 'Daar laten wij u achter in gezegende afhankelijkheid om Hem aan te hangen die hangt aan het kruis; was u daar in zijn tranen, put daar kracht uit zijn wonden en leg u in vrede neder in zijn graf, totdat Hij u een opstanding zal verschaffen en een toegang tot dat Koninkrijk dat Hij u bereid heeft tegen de onschatbare prijs van zijn onvergankelijk bloed'.

De Boer noemt deze preek een samenvatting van al zijn preken en een hoogtepunt in zijn arbeid. Het mag na zoveel eeuwen nog een getuigenis zijn van iemand die wist van de bitterheid van het moeten sterven, van de angst voor de dood. Maar die door Jezus Christus wist dat in het duel met deze vijand Christus overwint en de gelovigen met Hem meer dan overwinnaar zijn. Van de vele facetten van dit boeiende leven is het facet van het Paasgetuigenis iets wat in onze tijd met zijn krisis der zekerheden niets van zijn aktualiteit verloren heeft. Met al de gaven hem geschonken heeft Donne in zijn preken getuigd dat de laatste vijand die te niet gedaan wordt de dood is en dat eens de dood niet meer zal zijn.

1) 174 blz., f 23, 90, Boekencentrum-Den Haag.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen