Rondom de begrafenis (3)

De reformatie

Zoals op alle terreinen van het leven, heeft de tijd van de hervorming grote veranderingen gebracht in de rouw-en begrafenisgebruiken. Wel bleek hoe diep ingeworteld allerlei gewoonten waren en hoe moeilijk er afstand van gedaan werd.

Breken met bepaalde, door bijgeloof ingegeven gewoonten wordt gauw ervaren als oneerbiedigheid tegenover de overledene. En daarom werd oogluikend toegestaan, wat principieel niet altijd te verantwoorden was. Het leven is nu eenmaal sterker dan de leer.

Dodenwake

In de Middeleeuwen was het gebruik gegroeid, dat bij overledenen werd gewaakt tot op de dag van de begrafenis, en voor hun zielerust werd gebeden. Daar zat achter 'angst voor allerlei dingen, die zouden kunnen gebeuren'. Vooral de 'bagijntjes' zijn bekend geworden om dit liefdewerk. Toch heeft de reformatie hiermee radicaal gebroken. Dit middeleeuwse bijgeloof werd niet geduld. Bij het sterven verlaat de ziel het lichaam en keert daarin niet terug dan op de dag der wederopstanding, en bovendien 'zoals de boom valt, blijft hij liggen'. In het Dienstboek, dat door de Raad voor de Eredienst samen met de ger. kerken wordt voorbereid, komt ineens weer een liturgie voor de Dodenwake voor. In de voorjaarssynode zijn daar al aanmerkingen op gemaakt. De 'Roomse superstitie' moet niet weer via een achterdeur worden binnengehaald.

Rouwkleding

Aanvankelijk is er in de tijd van de Reformatie óók verzet geweest tegen het dragen van aparte rouwkleding. De gedachte die er achter zat (het zich onherkenbaar maken voor de overledene, zodat zijn geest niet onnodig wordt voortgejaagd) werd terecht gezien als voortkomend uit bijgeloof. Toch is dit verzet opgegeven, omdat het moeilijk bleef om de 'Roomse superstitie' die er achter zou zitten, voor anderen duidelijk te maken. Eerst werd het oogluikend toegestaan. Later openlijk 'als het maar niet om bijgeloof was'. Tenslotte ging men het meer zien als een piëteitsvol gebaar, zoals het ook nu nog door velen wordt ervaren.

Klokluiden

Ook de gewoonte van het klokluiden werd aanvankelijk door de reformatie als een Roomse superstitie verboden. Zo zijn er in de zestiende eeuw jaren geweest, waarin aan het al dan niet luiden bij een begrafenis kon worden opgemaakt of iemand Rooms dan wel Calvinist was. Eind zestiende eeuw werd het 'rouwluiden' toch weer toegestaan, met de toevoeging 'dat het niet voor de doden was, maar voor de levenden'. Op veel plaatsen is deze traditie nog altijd in ere, zij het misschien niet zo weloverwogen als in Elspeet. Wordt daar vóór het eigenlijke luiden drie keer met de klok geklept, dan kan men horen dat iemand van het mannelijk geslacht is overleden.

Laat men de klok vóót het eigenlijke luiden tweemaal klepperen, dan is iemand van het vrouwelijk geslacht overleden.

Begrafenismaal

Een heel oud gebruik (ook nu nog in een aantal gemeenten terug te vinden) was het om na de begrafenis een speciale maaltijd te hebben. Op zich een goede gedachte om ook daarin een stukje gemeenschap met elkaar te beleven. Toch waren er rond deze 'grafmalen' in de zestiende en zeventiende eeuw zoveel onstichtelijkheden gegroeid (het hier, dat er overvloedig bij gedronken werd, kréég er een aparte naam voor, Droefbier, Leedbier, Groevebier, Zielebier) dat verschillende synodes het aan predikanten verboden hebben om daaraan deel te nemen.

Kerk, kerkhof, begraafplaats

Door de Rooms katholieke visie op het kerkgebouw als een gewijde ruimte, ontstond al spoedig de gewoonte om in de kerk te begraven. De mooiste en heiligste plaats was dicht bij het hoofdaltaar. Tweede klas was: in de rest van het koor. Derde klas: ergens anders in de kerk. Vierde klas: in de tuin (hof) rondom de kerk. Kerkhof.

Er is ontzettend veel over te doen geweest, vóór er aan het begraven in de kerk (dat uit hygiënische overwegingen en door de groei van de bevolking niet meer mogelijk was) een einde gemaakt kon worden. De overheid heeft daarbij herhaaldelijk de hulp van de predikanten moeten inroepen, omdat ze het zelf niet er door kreeg. Zo werd bijvoorbeeld door de overheid van Amsterdam in 1602 besloten, dat er op zondagen niet meer mocht worden begraven, en dat tijdens de kerkdiensten de graven (in de kerk!) gesloten moesten zijn. Maar men stoorde zlich er niet aan. Sinds 1828 mag het officieel niet meer in de kerken, maar in 1865 vond er in Amsterdam nog zo'n begrafenis plaats.

Herbegraven

Ook van de kant van de Reformatie hechtte men aanvankelijk toch sterk aan het begraven in of dichtbij de kerk. Blijkbaar wilde men ook na het sterven letterlijk dicht bij het Woord van het Eeuwige leven blijven.

Wij ervaren dat nu anders, ook al vind ik het toch altijd een stille prediking als in en rond het kerkgebouw levenden en doden zo dicht bij elkaar zijn. De geschiedenis vermeldt, dat in 1783, toen in Anhem voor het eerst niet meer in of bij de kerk begraven werd, dat leidde tot een volksopstandje. De eerste die begraven werd op een nieuw kerkhof vlak buiten de stad, werd daar weer opgegraven door woedende familie en stadsgenoten, en vervolgens psalmzingend teruggevoerd naar het oude kerkhof. Daarna werden hekken en muren van de nieuwe begraafplaats vernield. De harde hand van de Franse tijd maakte óók aan dit soort tegenstellingen een einde.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen