Karl Marx en Maarten Luther

Vorige week had ik de mogelijkheid om enkele dagen mee te maken van de Kirchentag in Oost Duitsland, de DDR. Het betreft een manifestatie waar - zoals ook in West Duitsland van jaar tot jaar het geval is - duizenden mensen samen komen om te luisteren naar referaten, te spreken met elkaar en het ook gewoon met elkaar gezellig te hebben.

Op de openingsbijeenkomst waren een aantal duizenden mensen bijeen. Die gingen daarna een paar dagen uiteen om in kerkgebouwen in Dresden en omgeving zich bezig te houden met een tiental themata waarin het hoofdthema 'Vertrouwen wagen opdat we kunnen leven' was onderverdeeld.

Op de slot manifestatie die ik niet kon meemaken zouden ongeveer honderd duizend mensen aanwezig zijn.

Ik kan er niet aan denken een verslag van deze Kirchentag te geven. Daarvoor is het geheel te massaal en te veel verdeeld over de groepen en ook inhoudelijk te veelzijdig. Daarom geef ik hier slechts enkele impressies van een kort bezoek aan het land, dat enerzijds zo rijk is aan cultuur, ook aan kerkelijke 'cultuur', en dat anderzijds zozeer gestempeld is door 'het systeem', namelijk het marxistische.

Verleden

Oost Duitsland, het land van literatoren en andere kunstenaars, van filosofen en theologen. We kunnen de namen noemen van Goethe, Schiller, Bach. Oost-Duitsland, vandaag vooral gekenmerkt door twee namen van 'mannen van naam', van wie het geboortejaar van de één, het sterfjaar van de ander, in 1983 een gemeenschappelijk gedenkjaar is. In 1883 - 100 jaar geleden - stierf Karl Marx, de filosoof, in Leipzig geboren, die in de landen van het Oostblok, en in West Duitsland vanwege de Duitse 'gründlichkeit' met name, zozeer het gezicht van de samenleving, liever nog de inrichting van de samenleving is gaan bepalen. Daarnaast Maarten Luther, in 1483 geboren in Eisleben, zodat dit jaar zijn vijfhonderdste geboortejaar is. Welnu, beide figuren uit de geschiedenis van (Oost)-Duitsland, wier betekenis overigens verre de grenzen van het land van hun geboorte te buiten ging (al is de waardering van beiden over de hele wereld fundamenteel verschillend), komt men vandaag allerwegen tegen in de DDR.

Almachtig

Op de hoeken van de straten in de steden van de DDR, treft men Karl Marx, op grote schreeuwende borden, rood van kleur. Afgezien van het feit dat men de naam van Marx 434 herhaaldelijk tegen komt in nauwe verbinding met het socialisme dat 'gerechtigheid en vrede garandeert', wordt niet onder stoelen of banken gestoken dat de filosofie van Marx een 'leer' is. Overal staat op borden aangegeven: 'de leer van Marx is almachtig' omdat ze waar is'. Scherper kan het niet worden gesteld: een almachtige leer! Ik heb vooral geprobeerd met de gewone man of vrouw erover te spreken. Op de Kirchentag - en dat is het boeiende - is het gewone kerkvolk aanwezig, zo als op een zendingsdag van de GZB. Duizenden mensen in de openlucht, onder de bomen. Het geeft je tal van mogelijkheden om gesprekken te voeren met de leden der gemeenten. Mijn ervaring is, dat men over de ideologie van Marx vaak de schouders ophaalt. Al kan anderzijds niet worden ontkend, dat er ook in Oost Duitsland theologen zijn die driftig proberen een relatie tussen christendom en marxisme te leggen.

Anderzijds komt men mensen tegen, die te vuur en te zwaard het marxisme aanhangen en uitdragen. In een gesprek - buiten de Kirchentag overigens - trachtte iemand mij duidelijk te maken, dat men in de DDR, onder het marxistisch systeem, veel minder angst heeft dan in het westen. 'Hoeveel werklozen zijn er in het Westen? Bij ons is er geen werkloosheid, en de daarmee gepaard gaande uitzichtloosheid en wanhoop. Wij verdelen de arbeid. En bij ons is er veel meer zorg voor het milieu dan in het Westen'. Totdat je terecht komt bij de vraag: hoe is het met de vrijheid gesteld? Mensen kunnen immers - zonder dat ze het nog beseffen, vanwege jarenlange indoctrinatie - gevangenen zijn geworden van het systeem, de filosofie, waarin ze zijn gaan geloven. En men beseft intussen niet hoeveel verborgen angst voor elkaar er is, waarmee men vaak onbewust heeft leren leven.

Vrijheid van een christenmens

Luther is intussen natuurlijk de onontwijkbare in de geschiedenis van Duitsland en daarbovenuit van Europa. Overal in Duitsland komt men hem om zo te zeggen tegen, in dorpen en steden, die aan hem herinneren (Eisleben, Wittenberg, Augsburg, Dresden, etc), in monumenten, die voor hem zijn opgericht, in musea, waar zijn nalatenschap of wat door de jaren heen over zijn betekenis en nalatenschap is geschreven wordt bewaard.

In dit Lutherjaar is er daarom ook allerwegen aandacht voor Luther. Afbeeldingen en boeken in de boekhandels, aankondigingen van herdenkingen of bepaalde manifestaties, op publicatieborden. Aankondigingen van Lutherreizen en Lutherprogramma's op verschillende plaatsen, in de folders van het reisbureau van de DDR.

Het Lutherjaar - zo verzekerde men mij van verschillende zijden - heeft de mogelijkheid gegeven van meer vrijheid voor de kerken. Luther reizen vanuit het Westen vinden plaats. Het Lutherjaar wordt aangegrepen om naar het Westen toe te laten blijken dat er geen vuiltje aan de lucht is. Op zich is het overigens verheugend, dat de kerk in Oost-Duitsland zich vandaag ook onbekommerd met Luther kan en mag bezig houden. Zo dat op de Kirchendag ook publiekelijk kon worden gesproken over 'Reformatie van de Lutherse kerk in het Lutherjaar' . Maar intussen was Luther wél de man van 'de vrijheid van een christenmens'. In dat opzicht staat hij diametraal, wat betreft het samenleven van mensen voor Gods Aangezicht, tegenover Marx, die het leven laat opgaan in het hier-en-nu, niet voor Gods Aangezicht, maar a-theïstisch, godloos.

Toch treft het je dan temeer hoe christenen zich vrij voelen, ondanks het systeem. Zo zei iemand op één van de deelbijeenkomsten, publiekelijk en hartstochtelijk: 'men hoeft God niet te begrijpen om Hem (tóch) te vertrouwen! Daarachter proefde je kennelijk de omstandigheden, waaronder men kerk en christen moet zijn. Maar God wordt als reëel present ervaren. En dat schept vrijheid.

Zomaar een ontmoeting is er dan met een oude eenvoudige vrouw, die frank en vrij spreekt van de hoop, die in haar is, hoop niet alleen voor hier-en-nu, maar voor hier-en-hierna. Of ook een betoog van iemand, die zei dat we tal van ervaringen kunnen hebben met (aangaande) God, maar dat de grote ervaring van God is de kerk, omdat men daar het Woord mocht horen. Al deze dingen werden openlijk geuit. Het werd mij duidelijk - al spreek ik maar vanuit een korte en eerste ervaring dat de vrijheid van een christenmens nog steeds een realiteit is, omdat de kerk er is, die dóór gaat met de verkondiging, waardoor mensen in de vrijheid worden gesteld.

In Dresden, de stad die compleet verwoest werd aan het eind van de tweede Wereldoorlog, liggen de ruïnes, nog zwart geblakerd, van de kerken. Omdat er andere prioriteiten zijn worden ze vaak niet meer opgebouwd. Maar - bittere ironie - voor de ruïne van de Frauenkirche in Dresden staat het ongehavende standbeeld van Luther. Symbool van een werkelijkheid! De kerk mag uiterlijk gehavend zijn, Luther staat als symbool van de vrijheid van èen christenmens recht overeind. Omdat zijn boodschap eeuwigheidswaarde heeft. Terwijl Marx niet verder komt dan tot aan de horizon van de tijd.

Boodschap

Op de Kirchentag hield de landsbisschop van Sachsen, Johannes Hempel, een lezing over 'Reformatie van de Lutherse kerk in het Lutherjaar' . Hij benadrukte de grote themata van Luther, namelijk 'de rechtvaardiging van de goddeloze', 'Jezus Christus als de Gekruisigde en Opgestane is centrum en maatstaf van alle christelijke zaken' en 'slechts persoonlijk geloof en niet welke werken dan ook redden voor tijd en eeuwigheid'.

Luther heeft - aldus Hempel - geleden aan de vraag: heeft God ook mij lief? Tot hij tot de ontdekking kwam: 'Ja, God is mijn vriend, zonder welke voorwaarden dan ook. Geloofd zij zijn Naam'.

Met handhaving van deze grondprincipia van Luther probeerde Hempel een verbinding te leggen tussen de ontdekking van Luther van de 'genadige God' en de vraag van vandaag naar de 'genadige naaste', de genadige medemens. Hoewel mij deze sprong en derhalve deze verbinding wat erg gezocht leek, gaf hij intussen toch ook wel een duidelijke aktualisering van Luthers strijd tegen de werkheiligheid.

Hempel zei: 'Een mens die zegt "ik heb tijd" zullen we moeilijk vinden. Hartinfarkten zijn niet naar Gods wil, verwaarlozing van het hart-bloedvaatsysteem ook niet. Het zoeken naar stilte, ontspanning is elementair. De vakantie wordt tot een soort voorhof van het heiligdom. Ergens lijden wij allen ook aan onze prestatiedwang, begrijpelijkerwijze... Wanneer men aan overbelaste mensen iets wil afnemen, vragen deze vaak genoeg: "hoezo " Wat heb ik verkeerd gedaan? Wanneer wij door voorbijgaande maar langere ziekte bijvoorbeeld, in de stilte geleid worden, zijn wij christenen - zo zei me een keer een niet-christelijke arts - uitgesproken ongeduldige patiënten. Wanneer we alleen maar stil liggen moeten worden we onzeker, zelfs verdrietig en vragen we ons af: waarom uitgerekend ik? Wie of wat drijft ons eigenlijk zozeer? Is het vermoeden geheel onjuist, dat bij ons de onevenwichtige verhouding tussen activiteit en passiviteit een nieuwe, "onze" vorm van werkheiligheid is? , op grond waarvan ik slechts dan voor God iets waard ben, wanneer ik veel presteer? En dat ook deze onze vorm van werkheiligheid tenslotte aantoont, hoe moeilijk het ons valt om vertrouwen te wagen, op God namelijk, die beide beschikt, lief en leed? '.

Was het Luther niet, die alle werkheiligheid bij de wortel afsneed, omdat hij uitkwam bij de genade alleen? Maar was het ook Luther niet, die daarom kon spreken van een heilzaam 'luieren voor Gods Aangezicht'?

Marx en Luther

Nog even terug naar het punt van uitgang: Marx en Luther. Beiden komt men veelvuldig tegen in de DDR. Zijn ze (feindliche) Brüder, zoals sommigen vandaag willen? Ze zijn ten principale geen broeders maar elkaars vijanden. Luther wist ervan dat alleen de Zoon waarlijk vrij maakt. Marx preekte een leer van zelfbevrijding, die intussen uitloopt op een knechtend systeem. Luther ontdekte bevrijdend de rechtvaardiging van de goddeloze. Luthers bevrijdende ontdekking van de rechtvaardiging van de goddeloze zal echter wel steeds weer herontdekt moeten worden, opdat in elke tijd de ware vrijheid van een christenmens gestalte kan krijgen.

Luthers leer van vrijheid voor goddelozen is doorademd van Woord en Geest, en daarom uittillend boven het puur menselijke, het diesseitige. Marx beloofde de mensen koeien met gouden horens', maar slechts voor dit tijdelijke leven. En dan zijn we nog de beklagenswaardigste van alle mensen (1 Cor. 13).

Nog eenmaal één van de borden in de DDR: 'Karl Marx leeft in onze daden'. Marx staat om zo te zeggen telkens opnieuw op. Hebben Christenen het soms ook, tot vandaag toe, niet zó gezegd: Christus leeft voort, staat op in de daden en de geest van Zijn volgelingen? Zó kan een bepaalde christelijke vrijzinnige theologie de leer van Marx dicht naderen. Maar Luther zei het de Schrift na: God rechtvaardigt goddelozen. Dan leeft Christus niet voort in onze daden. Nee, Christus lééft en wij met Hem. En onze daden zijn slechts uiting van dankbaarheid. Onmisbaar voor een echt christenleven, voor het individuele en het collectieve, maar in het besef dat onze daden het niet doen.

Om het nog een keer met bisschop Hempel te zeggen 'Lieve God'. U moet nu ook zelf eraan te pas komen om ons te bewaren'. Bij Marx moeten de mensen elkaar bewaren. Bij Luther bewaart God mensen in Zijn liefde. Verschil tussen dag en nacht!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen