Kan men iemand in later tijd overplaatsen?

N.a.v. een Vriendenboek

Voor mij ligt in fraaie uitvoering een 'Liber Amicorum', een vriendenboek, opgedragen aan ds. A. J. de Jong, hervormd predikant te Leiden, bij diens 40-jarig ambtsjubileum op 11 juli 11. Voor wie ds. De Jong kennen zal het niet verbazen dat vrienden, 17 in totaal, schrijven over de betekenis van de grote Reformator Luther. Dat uitgerekend het veertigjarig ambtsjubileum van ds. De Jong in een Lutherjaar valt (het vijfhonderdste geboortejaar van Luther) kan hoogstens een dubbele aanleiding zijn om een boek als dit rondom Luther samen te stellen. Een dubbele aanleiding, omdat de eerste aanleiding ongetwijfeld was de grote liefde, die ds. De Jong voor Luther koestert. Dat kwam tot uiting, aldus het voorwoord, 'in zijn prediking, catechese en pastoraat' .

Het boek is samengesteld door vrienden van ds. De Jong. Dat betekent dat niet alle vrienden van Luther — en dan bedoel ik met name echte kenners van diens leven en werk — in deze bundel present zijn. Wie in deze bundel bijv. niet schrijft is drs. K. Exalto. Maar dat hij niet over het hoofd is gezien blijkt uit het sympathieke openingsartikel van ds. J. J. Poldervaart — ooit collega van ds. De Jong in Scheveningen — waarin deze zegt:

'Wel is ds. De Jong meer een man van de reformatie dan van de nadere reformatie, al zal hij zich daar niet begripsloos tegen afzetten, maar scherp ziet hij het gevaar van 'rationalistische, geschematiseerde bevindelijkheid', waar dr. Woelderink, ds. Kievit Sr. en onlangs drs. Exalto in zijn knappe lezing "De betekenis van Luther voorde Geref Gezindte" (conferentie C.O.G.G., 1983, V. d. G.) ook tegen waarschuwden.'

Wel schrijft in deze bundel ook ds. L. J. Geluk, voorzitter van de Gereformeerde Bond. Of ds. De Jong, zélf geen lid van de Bond zijnde, ooit vermoed heeft dat zijn vicaris, waarvan hij — wéér blijkens het artikel van ds. Poldervaart — ooit zei: 'Let op hem, hij is zeer begaafd, wij zullen op kerkelijk gebied meer van hem horen', nog eens van de Bond voorzitter zou zijn, laat ik in het midden. Voldoende is te constateren dat de liefde tot Luther, zowel ds. De Jong als ds. Geluk, neen niet aangeboren, maar wel aangeleerd is. Ds. Geluk, schrijvend over de Luthertheoloog Hans Joachim Iwand (1899-1960) merkt in ieder geval al direkt in het begin van zijn artikel op dat hij bij één van de eerste ontmoetingen met ds. A. J. de Jong ('of was het soms de allereerste?') al op een centraal thema bij Luther terecht kwam, n.a.v. een boekje van Iwand, dat ds. De Jong uit zijn boekenkast haalde 'Glaubensgerechtigkeit nach Luthers Lehre', geloofsgerechtigheid volgens de leer van Luther.

Ik kan er niet aan denken dit hele boekje langs te lopen. De bijdrage van ds". Poldervaart staat onder de titel 'Een dominee, die zijn beroepsbrief gelezen heeft'. Dan volgen bijdragen van:

Dr. W. Aalders, Luther's anti-modernisme; Drs. R. H. M. de Jonge, Luther, de doop en Samen op Weg; Dr. Jan A. B. Jongeneel, Luther en de zending; Dr. A. J. Lamping, Luther en het historisch onderzoek naar het pausschap; Ds. H. van Niel, Luther en de Liturgie; Ds. G. C. Post, Luther en de prediking; Vxof. dr. P. J. Roscam Abbing, Luther en het renteverbod; Ds. G. C. Tromp, Luther in de binnenkamer; Ds. A. J. Zoutendijk, Boete als levensbeginsel; Ds. L. J. Geluk, Hans Joachim Iwand; Ds. D. van Heyst, Dr: H. F. Kohlbrugge en de Afscheiding van 1834; Dr. E. Jansen Schoonhoven, Hamann en Luther; Ds. H. J. van Leeuwen, Luther en een Oecumene; Dr. G. F. D. Locher, Petrus en Paulus in Galaten 2 : 1 14 volgens Augustinus en Luther; Dr. S. Meijers, Luther en Kierkegaard; Ds. J. Vermaas, Een ervaring met Luther.

Luther actueel

Eén facet uit deze bundel wil ik echter wel naarvoren halen. Dr. W. Aalders schrijft een artikel, getiteld 'Luther's anti-modernisme'. Inzet van het artikel van Aalders is de vraag of Luther 'nog op eenzelfde manier belangrijk voor onze tijd zou zijn, als hij het geweest is in de 16e en 17e eeuw'. Luiden immers de laatste tientallen jaren niet het einde in van het echte protestantisme van de zestiende eeuw? De christen van de 20e eeuw is immers oecumenisch en niet meer Luthers of Calvinistisch? Aldus veelgehoorde tegenwerpingen!

Luther — aldus dr. Aalders — is wel niet onze tijdgenoot, maar dat betekent niet dat hij 'daardoor geenszins in de gangbare zin des woords een modern mens zou zijn'. Maar anderzijds — zo is de tegenwerping van Aalders — zou hij, in tegenstelling tot zijn tijdgenoot Erasmus, toch getypeerd moeten worden als anti-modern. Hij zou geen liberaal en hij zou geen marxist zijn, zoals zovelen thans willen.

Aalders plaatst Luther tegenover Erasmus. In onze tijd zouden ze — als tijdgenoten — in dezelfde polemiek treden als in de zestiende eeuw. Erasmus als pleiter voor de vrije, mondige, eigenwettelijke mens. Luther als 'profeet van de heilige, soevereine God'. Het is dr. Aalders toevertrouwd — zijnde één van de beste Luther-kenners — om aan de hand van de bronnen aan te tonen dat het bij Luther ging om 'het uur der verlossing en het hemelse Jeruzalem'. De bijdrage van dr. Aalders in dit boek mag een indrukwekkende illustratie worden genoemd van wat Luther bedoelde.

Is de geschiedenis dan in de eeuwigheid opgelost, probeer ik, echter 'op zekere afstand, toch te vragen?

Actueel

Is Luther blijvend actueel? Hij heeft in een tijd, dat de kerk leerde 'boeten of branden' de gerechtigheid buiten onszelf in die ene Andere, Christus de Gekruiste en de Opgestane, gepredikt. Zonder enige verdienste in ons. Niet in onze werken, in onze aktiviteiten, zelfs niet in onze tranen en in ons berouw ligt de grond voor de zaligheid. Alle werkheiligheid werd bij Luther in de wortel afgesneden. Daarin is hij blijvend actueel. Hij is in onze tijdjuist méér dan actueel, omdat de noties van de rechtvaardiging van de goddeloze verdwenen zijn achter sociale werkheiligheid van onze dagen. Wij willen ons vandaag door onze wereldwijde, sociale werken aangenaam maken — niet eens bij God — maar bij de mensen. Heel Luther's werk toornt tegen zo'n werkheiligheid.

Toch vraag ik me af of men iemand — hoe groot hij ook was, zoals in het geval van Luther — zó maar over kan plaatsen in eigen tijd, om hangend aan zijn gezag, waardeoordelen te geven over eigentijdse vragen.

Laat ik dan allereerst zeggen, dat als de interpretatie, die dr. Aalders doorgaans en ook hier aan Luther's werk geeft de com­plete Luther betreft, waardoor het zo lijkt te zijn dat de geschiedenis als het ware weggedrukt is achter of in de eeuwigheid en christendom van de daad minder relevant zou zijn — ik zeg nogmaals als deze visie juist is — er dan toch een vraagteken geplaatst zou moeten worden achter Luther's totaal-reformatorische visie. Dan kan namelijk de bij Calvijn nadrukkelijk aanwezige component van de werkzaamheid van God in de geschiedenis en derhalve de (theocratisch getoonzette) opdracht van de kerk en van de christen in de verbanden van politiek en maatschappij niet worden gemist. Ik kom nu op een terrein, waarop ik eerder met dr. Aalders in discussie was, in onderlinge nauwe verbondenheid overigens. Ik geloof dat we moeten zeggen dat de Reformatie als een compleet gebeuren van de Geest op Luther én Calvijn, op Calvijn én Luther teruggaat.

Maar ik kom weer terug bij de vraag of men zó maar een groot man als Luther naar de eigen tijd kan toehalen, om conclusies te trekken inzake eigentijdse ontwikkelingen. Wij willen zoiets altijd wel graag. We zetten graag kracht bij aan onze visie door deze op te hangen aan groten in het verleden: als die of die (gezaghebbende persoon) nog zou hebben geleefd, dan zou hij wel...

Wat Luther betreft is er dunkt me geen misverstand mogelijk als het gaat om wat ik zou willen noemen de boventijdelijke vragen, vragen van leven en dood, van hart en leven, van oordeel en vrijspraak, van recht en genade, van wet en Evangelie, kortom als het gaat om de theologie des Kruises, tegen alle werkheiligheid van de eigenwettelijke mens in. En ik ben het volstrekt met dr. Aalders eens, als hij zegt dat bij veel theologen vandaag de aandacht voor Luther ontbreekt, omdat men 'oecumenisch en evangelisch', zeg modern wil zijn.

Maar zou Luther, als hij vandaag geleefd had, niet ook bij de noden van de wereld hebben moeten terecht komen, bij de vragen van (sociaal) recht en onrecht? Zou hij, zonder de geschiedenis tot norm te verheffen, de verschijnselen in de geschiedenis en per consequentie de roeping van de christen niet voor Gods Aangezicht hebben beleefd? We behoeven maar te denken aan dé geweldige betrokkenheid van Luther in zijn dagen bij de nood van de boeren, rondom de befaamde Boerenopstand.

Luther zelf kan het ons niet meer vertellen hoe hij in onze tijd zou hebben gestaan. Hij diende in Zijn tijd Gods Raad uit en wij mogen met zijn erfenis verder. Met zijn bevrijdende ontdekking dat God goddelozen rechtvaardigt. Dat is één scherpe pijl op de boog van de Reformatie. De andere pijl mag intussen niet afgestompt worden, namelijk de pijl van recht en gerechtigheid ook in de sociale verbanden. Want het ganse leven in de geschiedenis, hier en nu, voltrekt zich Coram Deo, voor Gods Aangezicht. Het Kruis is de garantie voor de particuliere en voor de algemene genade.

Tekort

Ik deed dr. Aalders ongetwijfeld te weinig recht door in zó kort bestek op zijn fundamentele bijdrage in dit fraaie boek in te gaan. Nóg meer onrecht deed ik al die andere scribenten, doordat ik op hun bijdrage niet inging. De lezer oordele zelf. Het boek is overigens — helaas — beperkt verkrijgbaar.

Ik feliciteerde intussen ds. A. J. de Jong (alsnog) met zijn veertigjarig ambtsjubileum, maar ook met het feit dat het mogelijk was dat vrienden zó'n boek samenstelden.

N.a.v. ds. J. J. Poldervaart e.a.: Uit het Geloof, te verkrijgen door storting van ƒ 30, - op gironummer 584693 t.n.v. hervormde Molenwijkgemeente, Leiden, 186 pag.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen