Luther als sociaal-hervormer

Van vorstenknecht tot revolutionair '

Wanneer we het hart van Luthers prediking en van zijn betekenis voor deze tijd willen blootleggen, dan zullen we niet in de eerste plaats hebben te denken aan zijn bijdrage tot de hervorming van de maatschappij. Wel heeft al wat Luther op maatschappelijk terrein propageerde direkt te maken met het hart van zijn verkondiging. Het zou onjuist zijn er de ogen voor te sluiten dat hij toch ook trekken van een sociaal hervormer vertoont. Terecht wordt door hedendaagse kerkhistorici aandacht gevraagd voor de maatschappelijke betekenis van Luthers theologie en optreden. Het is interessant te zien hoe Luther rondom het herdenkingsjaar 1983 van verschillende kanten naar zich toe getrokken wordt. Bijzonder duidelijk komt dat tot uiting in de D.D.R, de republiek Oost-Duitsland. In de waardering van Luther blijkt binnen korte tijd een ommekeer van 180 graden te zijn opgetreden. Paul 't Lam gaf dit aan in een artikel in Hervormd Nederland van 30 oktober 1982. Luther wordt thans geëerd als 'Urgrossvater Luther' en de D.D.R.-historicus Horst Barthel schreef: 'Maarten Luther komt een wezenlijke plaats toe in de progressieve traditie van de Duitse geschiedenis, die door de arbeidersklasse en het hele volk opgenomen is en onder nieuwe omstandigheden doorgezet werd en in de zege van het socialisme in de D.D.R. z'n hoogtepunt vindt'. In navolging van Friedrich Engels en later van Ernst Bloch werd Luther tot voor kort in de Oost-Duitse schoolboekjes omschreven als 'vorstenknecht' .

Als een Judas zou de hervormer de boeren bij hun opstand in 1525 hebben verraden, nadat hij eerst het revolutionaire vuur bij hen had aangestoken door zijn radicale prediking. Thans mag dezelfde Luther een wegbereider van het socialisme heten. 'Van vorstenknecht tot revolutionair; Luther is snel gestegen op de kameraadschappelijke ladder' ('t Lam). Luther als de initiator van de vroeg-burgerlijke revolutie, zoals de boerenopstand en de reformatie in het marxistisch taaleigen worden genoemd. Erich Honecker bracht het als volgt onder woorden: 'De tragiek van Maarten Luther is dat hij in tweestrijd raakte tussen zijn rol als initiator van een grote revolutionaire beweging en zijn onvermogen deze maatschappelijke wetmatigheden te erkennen door leiding te geven aan deze beweging'. In de optiek van Honecker staan dus mensen als Marx, Engels en Lenin op de schouders van Luther, ook al torenen ze hoog boven hem uit. Luther wordt ingehaald als de verloren zoon van de progressieve tradities.

Waar stond Luther werkelijk?

Wie een en ander op zich laat inwerken zou tot de verzuchting kunnen komen dat alle geschiedenisherdenkingen eigenlijk geschiedenisvervalsingen zijn. Prof. dr. W. Nijenhuis schreef onlangs: 'ledere tijd kent haar eigen Luther-beeld. Ietwat overdreven gezegd: de 'echte Luther' bestaat niet. Wel kunnen we in alle bescheidenheid zeggen, dat het Lutherbeeld, zoals het thans uit de goede studies voor ons oprijst, zakelijker is, duidelijker historisch gekleurd'. Onder die 'goede studies' moet ongetwijfeld ook het dit jaar verschenen boek van dr. M. Ruppert, Luther en de boerenopstand, gerekend worden. Op behoedzame en gefundeerde wijze wordt door Ruppert aangegeven hoe Luther zich opstelde temidden van de in zijn tijd brandend aktuele sociale kwesties. Met name gaat het dan om de beweging onder de boeren. De oorzaak van de woelingen onder de boeren die reeds voor 1500 plaatsvonden, is vooral te vinden in het kwalijke 'beleid' van vele wereldlijke en geestelijke heren. Er was economische nood onder de armen, maar deze waren toch niet de eigenlijke dragers van de révolte. Dat waren veeleer de dorpsnotabelen, die gekweld werden door een gevoel van rechtsonzekerheid en terug wensten te grijpen op aloude privileges. Het is dus zeker niet juist dat Luther het revolutionaire vuur heeft aangestoken, ook al kan worden gezegd dat de reformatorische beweging een nieuw element bracht in de geestelijk-maatschappelijke situatie. De 'leek' werd mondig. De hoogste, te weten de kerkelijke autoriteit werd stukgebroken en als anti-christelijk gebrandmerkt. Verwachtingen waren ontstaan door de reformatie van het openbare leven die bijvoorbeeld onder leiding van Zwingli in Zurich tot stand was gekomen. Luthers geschrift 'Aan de christelijke adel van de duitse natie...' (1520) bevatte talrijke en vrij gedetailleerde hervormingsvoorstellen. Vorsten en adel weden opgeroepen een einde te maken aan allerlei misstanden in de kerk, de maatschappij en de universiteit. Ds. M. A. v. d. Berg heeft in zijn kort geleden in dit blad verschenen artikelenserie over Luther en de school laten zien hoezeer met name het onderwijs én in dit geschrift én in latere publicaties alle aandacht van de reformator had. Luther was dus bepaald geen oer-conservatief die alles maar bij het oude wilde laten. Evenmin een vereenzijdigde piëtist die zich uitsluitend zou willen beperken tot de ziel en de zaligheid. Integendeel, gedurende heel zijn werkzaamheid heeft Luther de politieke relevantie van zijn prediking niet verholen. Maar ook is waar dat hij zeer beducht is geweest voor een revolutionaire vertaling van zijn beginselen op politiek en sociaal gebied. Oproer wordt door hem categorisch afgewezen.

Revolutie gaat immers altijd met onschuldig bloedvergieten en verdere ellende gepaard. Men weet met revolutie wel waar men mee begint, maar nooit waarop het uit zal lopen. In elk geval is er nog nimmer een werkelijke verbetering uit voortgekomen! Scherp zag Luther dat een gewapend oproer het geestelijk oproer zou beletten. Satan zou de leer van het evangelie in een verkeerd daglicht plaatsen, wanneer de reformatorische beweging in revolutionaire vaarwateren terecht zou komen. Dat zou een typisch voorbeeld zijn van de verwarring van het geestelijk regiment met het wereldlijk regiment. Het Wóórd immers moet het pausdom vernietigen. De mond van Christus zal het doen. Verootmoediging en gebed passen de christenen. Wanneer zij met een beroep op een geestelijke zaak als de christelijke vrijheid met wereldse wapens vechten om aardse zaken (en zo beoordeelde Luther de boerenopstand in 1525), dan is dat vrucht van een heilloze verwarring. Het is dan ook geen werk van Gods Geest, doch van 'Mordgeister', 'Rottengeister' - moordende en muitende geesten uit de afgrond. Hier scheidden zich de wegen van Maarten Luther en van Thomas Müntzer.

Luthers bijdrage tot sociale hervorming

Om nu in het kader van een beknopt artikel toch enigszins concreet voor ogen te krijgen op welke punten Luther daadwerkelijk heeft bijgedragen tot maatschappelijke vernieuwing, neem ik mijn toevlucht tot een puntsgewijze opsomming, overigens zonder de pretentie volledig te zijn.

a) De doorbreking van de verwarring van wereldlijke en geestelijke macht, het moest duidelijk worden welk aspect van het leven bij de wereldlijke macht hoort en in welk aspect de mensen onder de geestelijke macht staan. Zo krijgt de wereldlijke macht een nieuwe ademruimte, onder andere om hervormingsprogramma's uit te voeren in goed overleg met de onderdanen.

b) In 1523 verscheen van Luthers hand een 'Ordening van een gemeenschappelijke kas', met heel concrete aanwijzingen hoe gehandeld moest worden met betrekking tot de uitgaven'voor gebrekkige en oude, arme mensen. Verder hoe men wezen en arme kinderen, thuiszittende armen en personen die uit den vreemde komen zal verzorgen. Luther streed tegen de woeker en tegen andere uitwassen van het vroegkapitalisme.

c) Uitdrukkelijk stelde Luther de vraag aan de orde naar de grenzen van de bevoegdheid en de macht van de overheid. Hij onderstreepte de noodzaak van passief verzet van de onderdanen, wanneer de overheid buiten zijn bevoegdheden trad. Zo riep hij op om niet in te gaan op het bevel van sommige vorsten om het door hem in het duits vertaalde Nieuwe Testament in de overheidsgebouwen in te leveren. Dat zou gelijk staan met Christus oveleveren in de handen van Herodes!

d) Positief ontwikkelde hij bij verschillende gelegenheden richtlijnen voor een christelijk vorst. Negatief durfde hij de overheid frank en vrij aan te spreken wanneer deze zich schuldig maakte aan machtsmisbruik, bloeddorstigheid en schending van privileges. Zelfs liet hij ruimte voor dienstweigering indien de vorst op zou roepen tot het voeren van een onrechtvaardige oorlog.

e) Bepaald baanbrekend was het voorstel dat Luther in 1525 deed om te komen tot arbitrage, tot minnelijke schikking tussen vorsten en boeren, waarbij de redelijkheid van de eisen van laatstgenoemden door een onafhankelijk scheidsgerecht zou worden beoordeeld. Maar helaas was de situatie al zozeer geëscaleerd dat niemand meer oren had naar deze idee.

f) Een novum is ook dat Luther een lans heeft gebroken voor het recht tot emigratie, wanneer het in een bepaald land niet mogelijk is God naar eigen overtuiging te dienen.

g) Van groot belang is hetgeen hij gedaan heeft voor de reformatie van het onderwijs.

h) Er vond een bevrijding van het juk van de kerk plaats. De wereld lag weer open voor de gelovige, het gewone leven als oefenplaats voor de vreze des Heeren. Door de kracht van de Geest kon de christen zich in aan het Woord genormeerde mondigheid op alle terreinen van het leven bewegen. De tweedeling van het bestaan door het schadelijke natuur-genade schema werd opgeheven (zo dr. W. H. Velema).

i) Tenslotte een aspekt wat bepaald niet het minst belangrijke is: Luthers betekenis voor een nieuwe, bijbelse visie op huwelijk en gezin. Drs. K. Exalto schrijft daarover in de bundel 'Het gezin vandaag en morgen: 'Op deze wijze heeft Luther het huwelijk weer in eer hersteld. Het kreeg weer aanzien. De kloosters liepen leeg. Er werden gezinnen gesticht. Men kreeg een andere kijk op het dienen van God. Men behoeft zich daarvoor niet terug te trekken in een klooster of ander tehuis; men kan, mag en moet God dienen daar waar Hij de mens gezet heeft. Het geloof maakt alle werken goed, ook de dagelijkse arbeid in het gezin of waar dan ook. De vrouw kwam ook weer in ere. Zij werd naast de man gezet, in het gezin. Zij was niet een tweederangs christin, omdat zij kinderen ter wereld bracht en in een gezin werkte... Het behoeft geen betoog dat door deze verandering ook het sociale leven in Duitsland en overal waar de Reformatie ingang vond, zich wijzigde'.

Het werk van Luther heeft ook in sociaal opzicht reformerende betekenis gehad. Dat kon ook niet anders gezien de hervonden eenheid des levens, coram Deo, voor Gods aangezicht, vanuit de doordesemende kracht van het Evangelie!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen