De kerk in de grote steden

Op de agenda van de Hervormde synode, die volgende week gehouden wordt, staat als agendapunt 'De kerk in de grote steden'. In het laatste vijf-jaarlijkse visitatierapport, dat op de synode werd behandeld (over de periode 1975-1979), kwam de zorgwekkende situatie in de grote steden naar voren. De synode verzocht daarom aan de centrale kerkeraden van Amsterdam, 's-Gravenhage, Rotterdam (centrum) en Utrecht elk een nota op te stellen over de te verwachten ontwikkelingen. Vervolgens verzocht het moderamen van de synode aan de vier moderamina van de genoemde steden gezamenlijk een korte nota op te stellen, die zou kunnen dienen als voorbereiding van een in het leven te roepen Beraad Grote Steden. Deze nota is nu gereed ter bespreking op de komende synode.

Verder hebben de predikanten in de oude stadswijken van de vier grote steden een Open Brief opgesteld, na een driedaags beraad, dat georganiseerd was door het Hervormd Evangelisatorisch Beraad en het Evangelisatie Centrum van de Gereformeerde Kerken. Deze Open Brief ligt ook bij de stukken voor de synodevergadering.

De situatie

Puntsgewijs wordt in de genoemde nota de situatie in de grote-steden in beeld gebracht. Ik kan slechts een greep doen uit het geheel. In de grote steden is sprake van een vlottende bevolking, soms oplopend tot ongeveer 15% mutaties per jaar. De bevolkingsopbouw in onevenwichtig. Vooral het aantal sociaal-zwakkeren neemt toe. De woningnood neemt toe, de situatie waarin de huizen verkeren is slecht tot zeer slecht. Duizenden buitenlanders maken de stad tot een multi-cultureel centrum, waar culturen en godsdiensten op elkaar botsen. Er is een toenemend gevoel van onveiligheid, vooral bij ouderen. De maatschappelijke verschijnselen (drugsgebruik, prostitutie, vereenzaming) ballen zich vooral in de grote steden samen. De problemen worden bovendien vergroot door economische teruggang en groeiende werkloosheid.

Wat de kerk betreft, daar is het verloop erg hoog. Dat maakt het binden van mensen moeilijk. Het aantal ervaren vrijwilligers is (daardoor) klein. De meeste kernen zijn daarom aangewezen op oudere gemeenteleden. Meer dan 50% van de belijdende lidmaten is ouder dan 65 jaar. De financiële bijdragen per betalend lid zijn in vergelijking met vele plattelandsgemeenten vaak hoog. Anderzijds doet het teruglopend ledenbestand de financiële draagkracht van de kerk als geheel afnemen.

De wijkgemeenten functioneren nauwelijks, omdat de leden ervan in de praktijk over de hele stad verspreid zitten. Het zijn vaak mentale gemeenten. Veel kerkelijk werk geschiedt in de avonduren maar vrijwilligers durven 's avonds vaak niet op straat.

En tenslotte: 'in de grootstedelijke samenleving is de kerk niet meer dan een randverschijnsel. Voor een kleine minderheid staat de kerk centraal in het leven, voor een iets groter aantal heeft zij (nog) wat te betekenen, maar de grote meerderheid staat onverschillig of zelfs vijandig tegenover de kerk’.

En de slotconclusie luidt: 'tot nu toe hebben de grote steden bij de ontkerstening voorop gelopen vergeleken bij het grootste deel van de rest van Nederland’.

Suggesties

In de nota wordt ook een aantal suggesties gedaan, of althans wordt een oplossing gevraagd voor knellende problemen die zich voordoen. Eén van de belangrijkste is dat de wijkgemeenten steeds meer een mentaal karakter gaan dragen en de betrokkenheid van gemeenteleden daarop steeds minder geografisch bepaald is. Maar het probleem daarbij is dan weer dat ambtsdragers onmogelijk het hele gebied, waar de leden van de wijkgemeente wonen, kunnen bewerken.

En verder - een tweede knelpunt - de eis om belijdend lidmaat te worden, werkt steeds vaker als een barrière om tot de kerk toe te treden en ook om ambtsdrager te worden.

In de 'Open Brief' van de predikanten uit de oude stadswijken gaat het (uiteraard) om dezelfde zaken, maar nog méér toegespitst op de specifieke problematiek van de oude woonkernen zélf.

In deze brief wordt gesuggereerd, dat meer welvarende gemeenten financiële bijstand (gaan) verlenen aan de grote steden. Ouders verwachten, dat hun studerende kinderen ook in de grote steden door de kerk worden opgevangen; maar dan zou ook financiële bijstand om dat mogelijk te maken gewenst zijn.

Er worden - wordt ook gezegd - predikanten en andere werkers naar derde-wereldlanden gezonden maar 'de missionaire gebieden in eigen land' worden over het hoofd gezien. Voor genoemde predikanten mogen dan ook de grenzen tussen de kassen van diakonaat, werelddiakonaat en zending vervagen of verdwijnen. En verder wordt gepleit voor het goed recht van de mentaliteitsgemeente of de categorialegemeente. Gemeenteleden moeten het recht hebben zich daarvoor in te laten schrijven en daar hun financiële verplichtingen te voldoen.

Men pleit intussen ook voor verschillende typen van kerk-zijn en dus van wijkgemeente zijn. Men signaleert daarbij overigens, dat 'de in aantal gereduceerde kerkeraden' als vertegenwoordiging van 'gemeenteleden, die nostalgische herinneringen hebben aan een bloeiend kerkelijk leven van nog maar korte tijd geleden', geneigd zijn om in stand te houden wat er nog is 'en geen experimenten te wagen'. 'Als bij alles wat er veranderd is in dit stadsdeel de kerk óók nog verandert... valt het laatste houvast weg.'

Begrip

We meenden er goed aan te doen min of meer uitvoerig weer te geven wat in genoemde stukken aan de orde wordt gesteld. We doen dit bepaald met begrip voor de situatie, de moeilijke situatie waarin de kerk in de grote steden verkeert. De grote steden zijn altijd al voorposten geweest in de maatschappelijke ontwikkelingen. En terecht is opgemerkt dat vandaag de grote steden bij de ontkerstening voorop lopen. Alle kerken, niet één uitgezonderd, hebben daarmee te maken. En de sociale problematiek balt zich daar samen. Daar zijn de haarden van de drugsproblematiek. Daar duiken duizenden uit gevestigde situaties onder in de massa met alle problemen van eenzaamheid, ontwrichting van levensverbanden etc. vandien.

Dáár blijkt de problematiek van de kerk intussen ook niet simpelweg op te lossen te zijn met de nadruk op de zuivere Woordverkondiging, hoe onopgeefbaar ook. Onder de beste prediking, die voluit Woordbediening is en zich niet in oeverloze experimenten verliest, is in de naoorlogse jaren óók de gemeente gereduceerd. De secularisatie hield geen halt bij die (wijk-)gemeenten, waar de prediking en het pastoraat en de catechese, kortom het hele gemeentelijke leven op de noemer van Schrift en Belijdenis is gesteld. De smaldeling van de gemeenten is gestaag doorgegaan, over de héle linie.

Het is naar onze diepste overtuiging weliswaar zó, dat ook vandaag genezing van de kerk, ook in de meest geseculariseerde gebieden, zal plaats vinden aan het Woord en dus aan de rechte Woordbediening, maar velen, die in getrouwheid hun werk deden en doen zien de velden witter worden om te oogsten, maar de oogst - althans voor zover die zichtbaar is - afnemen. En moeten we daarom ook niet eerlijk constateren, dat velen het niet meer aandurven om in de grote stad te gaan arbeiden? Hoeveel moeite kost het soms niet om vacatures, ook uit 'onze kring' vervuld te krijgen in de probleemgebieden, waaronder de grote steden?

Pastoraat

Eén ding springt er uit in de Open Brief van de predikanten uit de oude grote stads-wijken. Ze zeggen: 'als ergens behoefte is aan het op de persoon gerichte pastoraat (de herderlijke zorg) dan juist in onze wijken'. Voorop dient te staan - zeggen zij - dat 'de persoonlijke levensvragen van ouderen en jonge mensen in de in veel opzichten ontwrichte stadsgedeelten duidelijk op de voorgrond staan'. En tegelijkertijd wordt de klacht geuit over 'de schijnbare antenneloosheid voor het evangelie'. 'Evangelisatiewerk in onze stadsdelen vindt geen respons!’.

Ligt hier niet inderdaad een immens probleem? Enerzijds de toenemende noodzaak om bij de mensen te zijn, vanwege hun problemen zoals vereenzaming, verslaving, werkloosheid, ontwrichting van relaties, psychische ontwrichting, kortom de noden die te maken hebben met het huidige moderne levensgevoel. En anderzijds: géén antenne voor het evangelie, omdat de secularistie het denken van de mens van 1983 zozeer heeft aangetast dat hij voor het Woord zelf bijna onbereikbaar is. Wel bereikbaar voor een woord van mensen, maar niet meer voor het Woord van de Andere Zijde. Zouden we niet naast hen staan, die hier vandaag op de frontplaatsen van de secularisatie lijden aan de kerk en de schijnbare vruchteloosheid van veel arbeid?

Beleid

Anderzijds, wanneer de kerk in haar beleid (op de synode) zich met de vragen van de grote steden bezig houdt zou het dunkt me onjuist zijn wanneer deze vragen medebepalend gaan worden voor de structuren van ons kerkelijk leven. Ik denk dat er veel begrip zal moeten zijn voor datgene wat in de steden met grote inzet wordt ondernomen om als kerk bij de mensen te zijn (als het maar is naar het Woord) en dat een Beraad Grote Steden, waarvoor gepleit wordt, méér dan nodig is. Maar als bijv. de opmerking, dat de eis om belijdend lidmaat te zijn belemmerend werkt voor het verkrijgen van ambtsdragers, een pleidooi betekent voor ontkoppeling van belijdenis en ambt in bepaalde situaties dan komen we op een totaal verkeerde weg. Wat hier kerkordelijk geregeld zou worden voor probleemgebieden slaat in de kortste keren over op andere delen van de kerk, waar de secularisatie óók gevolgen heeft voor het kerkelijk leven, zij het in langzamer tempo. De inrichting van ons kerkelijk leven mag niet afhankelijk gemaakt worden van de (gevolgen van de) secularisatie. Anderzijds mogen kerkelijke bepalingen ook geen knellend juk worden, waardoor de gemeente in eredienst, er is diakonale en missionaire verantwoordelijkheid in mogelijkheden tot opbouw van de gemeente en tot leniging van noden wordt beperkt. De mentale wijkgemeente is wat dit betreft al een gegeven.

Missionair

En tenslotte, de noodzaak van de missionaire arbeid, gericht op (óók en allereerst) het persoonlijke heil van mensen is onopgeefbaar; blind voor de uitkomst maar ziende op het gebod. Want het gaat tenslotte, ook anno 1983 om eeuwig wel of eeuwig wee. In het laatste punt van de Open Brief wordt gezegd: 'Ten aanzien van de islam en het hindoeïsme wordt er teveel gewerkt óf met een onhoudbaar beeld uit de vroegere zendingstheologieën óf met een ongenuanceerde waardering voor alle godsdiensten als evenzovele gelijkwaardige wegen naar de ene God'. Met het laatste ben ik het eens, maar wat bedoelt men met het eerste? Heeft de moslim en de hindoe niet bekering nodig? Is voor hem Jezus niet de enige weg? Jammer dat dat niet is uitgewerkt, vooral omdat hier vandaag misleidende stemmen klinken.

Als genoemde predikanten het gevaar signaleren, dat predikanten hun toevlucht zoeken in het persoonlijk pastoraat om aldus te ontvluchten aan de structurele problemen, die zij bij hun werk tegenkomen, dan kan dunkt me daartegenover worden gesteld dat ook velen ontvluchten aan de weerstanden, die het Evangelie ontmoet bij de oproep tot geloof en bekering, doordat zij hun toevlucht nemen tot de structurele problemen. Maar ook in de structuren van vandaag leven mensen, voor wie het heil alleen ligt in Hem, die zei en zegt: 'Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven'.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen