Bonte veelvoud en verwarrende tegenstrijdigheid (1)

Dogmatiek in de huidige tijd:

Uit de Inleiding die Berkhof schrijft kun je maar één conclusie trekken, nl. dat het veld van de dogmatiek in het huidige tijdsgewricht een verzameling is van alle mogelijke en onmogelijke stromingen en denkmethoden, invalshoeken en doelstellingen. Dat werkt uiteraard verwarrend.

Berkhof probeert een weg te wijzen door deze complexe stand van zaken. De bedoeling is, zoals hij schrijft, dat hij onpartijdig blijft. Hij wil slechts als gids functioneren. Dat is natuurlijk niet om te doen en vol te houden. Telkens blijkt zijn eigen standpunt en voorkeur, en je herkent onderhuids in hem de schrijver van 'Christelijk Geloof', zij het niet al te sterk geaccentueerd. Daarom is zijn werk toch meer dan een inleiding of puur wetenschappelijke beschrijving. Het geeft richting aan, doet suggesties aan de hand en zet op een spoor.

Berkhof verraadt herhaaldelijk zijn persoonlijke stellingname en positiekeuze. In ieder geval komen die regelmatig bovendrijven. En dan gaat het steeds over zeer fundamentele kwesties. Wij lichten er twee uit en wel:

a. De grond voor de dogmatiek en

b. De verhouding tussen openbaring en ervaring

Wat deze twee aangelegen themata gemeenschappelijk hebben, is de positie van de Heilige Schrift. Want uiteindelijk gaat het in beide probleemvelden om het gezag van de Bijbel. Verder is zonneklaar dat de beide hierboven genoemde kwesties zich tot elkaar in de nauwste samenhang verhouden. Want hier vallen beslissingen van de meest grondige aard, en de meest vérstrekkende consequenties.

a. De grond van de dogmatiek

Wat opvalt bij Berkhof, direct bij het begin van zijn boek, wanneer hij spreekt over de grond van de dogmatiek, is, dat de Schrift als norm en bron van het christelijk geloof in wezen wegvalt en verderop in zijn boek wordt duidelijk waarom. Want de Schrift, volgens Berkhof, is als gezaghebbend Woord van God onbruikbaar vanwege de resultaten van de literair-historische bijbelkritiek. Om die reden moet Berkhof de grond van de dogmatiek wel verleggen van de Schrift naar Christus, in Wie wij, zoals hij formuleert. God kennen omdat Hij Zich in Hem tot ons heil heeft geopenbaard. Christus is, om het dogmatisch te formuleren, het principe van onze kennis van God. Maar, en dat werpen wij Berkhof tegen, wij kennen Jezus Christus toch niet buiten het Woord en, zoals in de gereformeerde theologie altijd is beklemtoond, buiten de Geest om? En om ons tot het eerste te beperken: als het Woord, het geschreven Woord, voor de kennis van God en onszelf niet betrouwbaar is, is, wat wij van Jezus Christus weten, om het op dogmatische noemer te brengen, onze gehele christologie onbetrouwbaar, want die rust, als wij Berkhof serieus nemen, alleen op onze subjectieve relatie tot God in Christus.

En de vraag die wij Berkhofstellen is deze: Het christelijk geloof heeft toch geen laat­ste en dragende grond in de gelovigheid van gelovige subjecten, maar het heeft toch een grond buiten zichzelf, en die grond is toch, in laatste en ook in eerste instantie, het Woord van God?

Berkhof geeft zich, en daartegen richt zich ons bezwaar, zonder meer gewonnen aan de moderne bijbelkritiek, en daarin (want dat is er eigenlijk aan de hand) aan de geest van de Verlichting, d.w.z.: de moderne wijsgerige wijze van omgaan met het geschreven Woord van God. Je ziet dat trouwens tegenwoordig méér.

De één trekt zich terug van het Woord op de Christus van het geloof en van de gemeente, of op de historische Jezus van de Evangeliën, en de ander op de Geest, of het gelovig zijn als bron van de kennis van God, de ervaring.

Hiertegenover zullen wij moeten blijven poneren, dat de kennende, gelovende mens, als gekende Gods, verlicht en geleid, kortom levend gemaakt door de Geest, volledig geworpen is op het Woord, en aangewezen is op de Geest.

Woord en Geest vormen samen, onderscheiden, de grond van de dogmatiek en de grond van het christelijk geloof. Want zonder Woord en Geest hebben wij alleen algemene religie, d.w.z. alleen de mens in zijn godsdienstigheid, of de gelovige mens in zijn ongekwalificeerde gelovigheid. Want het christelijk geloof zonder het Woord is, hoe authentiek het ook mag zijn, niet meer dan mening of overtuiging, maar geen genormeerde waarheid, en het christelijk geloof zonder de Geest, is, hoe relevant, functioneel of praktisch ook, niet meer dan menselijk programma of ideologie, een eigen bedacht en ontworpen stelsel van ideeën.

Geloof zonder het Woord is geen waar geloof, geen genormeerd geloof, geen geloof dat de waarheid van God kent, belijdt, ver­woordt en doorgeeft. En geloof zonder de Geest is slechts een tweegesprek met onszelf, een praten in onszelf; het is de echo van de geest van de tijd, een zien van onszelf in de spiegel van de tijd, en dan zie je nooit klaar en onderscheiden wie je eigenlijk naar het oordeel van de Geest bent, evenmin, waar je voor God en de eeuwigheid aan toe bent, wat er eigenlijk tussen de mens en God aan de hand is.

Het is juist typerend voor de christelijke religie dat ze haar bestaansgrond heeft in Woord en Geest. Woord en Geest zijn niet alleen de vruchtbare bodem van het christelijk geloof, maar ook de uiterste kritische instanties, die het geloof oordelen, vullen en normeren.

Ontneem aan het christelijk geloof één van beide instanties en er is geen christelijke religie meer, althans op den duur niet meer. Dan is alles vermenselijkt, of versubjectiveerd, of verhorizontaliseerd, of verpsychologiseerd, of vermaatschappelijkt en verpolitiekt of vereigentijdst, en dan is alles even waar, als het maar echt is, of geëngageerd, of situatie-gericht.

En bovendien, ook al vat je het Woord van God, net als Calvijn,

a. in een personele zin op, alsmede

b. instrumenteel, alsook

c. geestelijk, vanuit het gezichtspunt dat wij in het Woord de stem van de levende God vernemen en het Woord een middel en een werktuig is in de hand van God om harten en levens van mensen op een beslissende wijze vernieuwend te raken, en gelovigen in hun geloof op te bouwen, en het Woord van God uiteindelijk onder de beademing van de Geest staat, en dientengevolge een levendwekkend Woord is, dan nog is het Woord van God formeel, laat staan substantieel en materieel de grond van ons geloof en de bron waaruit wij putten. Normerende norm!

Inleiding tot de studie van de Dogmatiek, uitgave Kok, Kampen, ƒ 16, 50.

Wie momenteel theologie gaat studeren, zal merken hoeveel er op hem afkomt. Het is één grote uitdaging. Het wordt niemand gemakkelijk gemaakt. Uiteraard kun je proberen hieraan te ontkomen door jezelf afzijdig te houden, of, erger nog, je van de domme te houden.

Dat deze houding noodzakelijkerwijs strijd en worsteling met zich meebrengt, en ook een telkens hernieuwd zoeken en tasten vraagt, zal duidelijk zijn. Bij lezing van H. Berkhofs meest recente publicatie 'Inleiding tot de studie van de Dogmatiek', raak je daar des te meer van overtuigd.

Het boek is met vaart en veef verve geschreven. In een luttele 100 bladzijden wordt ongelooflijk veel geboden. H. Berkhof geeft opnieuw blijk van enorme belezenheid en deskundigheid. Hij beheerst het vak 'Dogmatiek' op een bijna ambachtelijke wijze. Hij is erin thuis, heeft overzicht, heeft ook een scherp zintuig voor de punten waar zienswijzen botsen, meningen elkaar kruisen, en dogmatisch de beslissingen en keuzen vallen. Bovendien schrijft hij helder en duidelijk.

Berkhof kan in een paar zinnen, tot in de meest klare vereenvoudiging toe, een theologie of een theologische problematiek kernachtig schetsen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen