Dagboek van een Lutherreis

Van maandag 17 oktober tot en met zaterdag 22 oktober werd door ondergetekende samen met drs. K. Exalto, een Lutherreis geleid naar de D.D.R. Op 10 november was het 500 jaar geleden dat Luther te Eisleben geboren werd als zoon van Johannes Luther en Margaretha Lindemann. De D.D.R. geeft momenteel alle gelegenheid aan mensen uit het Westen om de verschillende Lutherplaatsen in Oost-Duitsland te bezoeken. Dit jaar zijn alleen al 50.000 Amerikanen in de D.D.R. geweest om de Lutherplaatsen langs te trekken. Ook uit Nederland zijn verschillende groepen op bezoek geweest in de D.D.R. In het hier volgende volgt een dagboek van de genoemde reis. Ik kan uiteraard niet meer dan enkele impressies geven in kort bestek van een reis, die boordevol indrukken en ervaringen is geweest.

Maandag 17 oktober

We vertrokken 's morgens om acht uur met 28 personen uit Utrecht. De bus, bestuurd door Jan van der Hoeven, zou ons via Arnhem, Oberhausen, Bielefeld en Hannover brengen naar Helmstedt, waar de grensovergang zou worden gemaakt om daarna de reis te vervolgen in de richting van Oost-Berlijn. Na een lange tocht arriveerden we 's avonds om kwart over tien in Oost-Berlijn, waar we toen de avondmaaltijd nog moesten gebruiken. Veel tijd nam de grensovergang in beslag: ongeveer tweeënhalf uur kostte het passeren van de grens, zonder dat er van al te veel aktiviteiten door de douane sprake was.

Aangekomen in Oost-Berlijn voegde zich bij onze groep een gidse van de D.D.R., daar aangeduid als zogenaamde 'betreuerin'. Onder haar leiding zou het programma die week worden afgewerkt. Op voorhand kan worden gezegd, dat deze gidse uitermate deskundig was en verder ook buitengewoon openhartig. Over alle onderwerpen kon in principe met haar gesproken worden. Zij schuwde geen enkel thema als het ging over Luther en over zijn invloed in de kerk en ook in de samenleving. Wèl merkte zij op niet in politiek geïnteresseerd te zijn, hoewel politieke onderwerpen door haar niet werden vermeden. Toch was zij een gidse vanwege de staat. Wie kijkt daar verder achter?

Dinsdag 18 oktober

Allereerst ging de reis nu naar Wittenberg, waarvoor een afstand van 230 kilometer te overbruggen was. We bezochten daar allereerst de Schloss-kirche, waar Luther zijn bekende 95 stellingen heeft aangeslagen. De deur is een kopie van de oorspronkelijke, omdat deze deur ooit een keer door brand werd verwoest. In die Schloss-kirche zagen we het graf van Luther, op korte afstand van het graf van Melanchton. Op de fraaie kansel van de kerk heeft Luther vele malen gestaan, hoewel meestal niet om te preken, maar wel om toespraken te houden.

De eerste kersverse indruk, die we op grond van het bezoek aan deze Schloss-kir­che kregen, was bepaald van betekenis voor de wijze waarop we verder de bezichtiging van de Lutherplaatsen zouden ervaren.

Vlakbij de uitgang van deze Schloss-kirche is een Luthercitaat te lezen, één van de vele, die wij tijdens onze rondrit her en der in de kerken en gebouwen, waar Luther ooit vertoefde, zouden tegenkomen. Het citaat luidde: 'In dit Godshuis zal het gebeuren, dat onze lieve Heere Zelf met ons spreekt door Zijn heilig Woord en wij op onze beurt met Hem spreken door gebed en lofgezang'. Een kernachtige uitspraak van Luther, die in een nutshell aangeeft de grote betekenis, die Luther heeft toegekend aan de Woordverkondiging.

Behalve de Schloss-kirche zagen we ook de bekende Stadt-kirche, waar de eerste evangelische avondmaalsviering met brood en wijn werd gevierd. De Stadt-kirche vormt, samen met het stadhuis en de markt, de kern van de oude stad, die in het jaar 1180 voor de eerste keer in de geschiedenis werd genoemd. Bepaald aansprekend was vervolgens het bezoek aan het Lutherhuis in het voormalige Augustijner-klooster, de huidige Luther-Halle. In de winter van 1508-1509 trok Maarten Luther uit Erfurt naar dat Wittenberger klooster. In 1505 was Luther, niet ver van Erfurt, door een hevig onweer overvallen. Hij had toen uitgeroepen: Help mij, St. Anne, ik wil monnik worden, en vanaf 16 juli 1505 is hij toen monnik geweest in het Augustijner-klooster te Erfurt, waar hij in 1507 tot priester werd gewijd. Dat hij in 1509 naar Wittenberg ging had te maken met de theologische studie. In 1509 heeft hij de graad van baccalaureus daar gehaald en in 1512 is hij in Wittenberg gepromoveerd tot doctor in de theologie. In het Lutherhuis leefde Luther deze jaren zijn leven, samen met zijn vrouw Catharina van Bore. Daar, in de tuin rondom het grote gebouw, hebben Luthers kinderen gespeeld. Nu heeft de Luther-Halle, na een komplete renovatie, de funktie als het grootste museum van de Reformatie ter wereld. In het Lutherhuis is de Luther-Stube helemaal intakt gelaten. De ruwhouten tafel staat er nog in de oorspronkelijke toestand. Hier heeft Luther in Wittenberg zijn werkdagen doorgebracht en we weten met welk een grote werkkracht Luther is bedeeld geweest. Daarvan komt men zeer onder de indruk, als men alles ziet wat Luther in zijn leven (1483-1546) heeft nagelaten. Hoe groot de werkkracht van Luther was? In een evaluatie van de dag zei drs. K. Exalto, dat zeven personen moesten werken voor datgene, wat dagelijks door Luther persklaar werd gemaakt. Veel van dit oorspronkelijke werk van Luther is in Oost-Duitsland gebleven en ligt daar nu achter de vitrines. Indrukwekkend om het allemaal van dichtbij te zien, hoewel er uiteraard ook veel dingen als kopie voorkomen. De D.D.R. heeft er intussen veel aan gedaan om het alles zichtbaar te maken voor de bezoekers.

Zoals gezegd, de Luther-teksten worden ook openlijk getoond. Alles wat hij uit het Woord opdiepte is publiek te lezen en te ervaren. Heeft men in de D.D.R. wel besef welke grote kracht er in het Woord van God ligt, dat men dit zo ten toon durft te stellen? Er zit toch een openlijke propaganda voor het geloof in de citaten? Het kan niet anders, aldus drs. Exalto, of hier moet op één of andere wijze een grote stimulans van uitgaan. In ieder geval eert Duitsland, ook Oost-Duitsland, zijn grote voorman. 't Zal ongetwijfeld ook te maken hebben met een stukje nationalisme. Het is een bekende uitdrukking: 'Als men een Duitser opensnijdt komt er een Luthertje uit'. Luther en Duitsland zijn nu eenmaal niet van elkaar te scheiden. Maar intussen mag het allemaal kennelijk worden gezien wat Luther, door Gods genade, heeft mogen betekenen, zodat hij nu, na 500 jaar, als het ware opnieuw tot leven komt.

Vol indrukken vertrokken we in de namiddag uit Wittenberg naar Leipzig. Daar bezoeken we nog de Thomas Kirche, waar een korte vesper werd gehouden (enkele korte voorlezingen uit het boek Job en enkele orgelbespelingen van werken van Johann Sebastiaan Bach, de grote komponist, die in Leipzig zijn beroemde orgelwerken maakte), hoewel hij in die tijd nog nauwelijks werd erkend maar pas erkenning kreeg door de uitvoering van de Mattheus-Passion door Felix Mendelssohn Bartoldi in 1829. Het heeft Duitsland, ook Oost-Duitsland, niet ontbroken aan grote personen in het kulturele leven van Europa. In 1985 zal het 300 jaar geleden zijn, dat Bach in Eisenach geboren werd. Ook dat zal wel weer een jaar zijn, waarin vele bezoekers naar Oost-Duitsland zullen komen om daar het Bach-jaar op één of andere wijze te beleven.

Woensdag 19 oktober

Woensdag vertrekken we in alle vroegte van Leipzig naar Eisenach, een rit van 280 kilometer, om daar de bekende Wartburg te bezoeken. De Wartburg is momenteel een bekende naam in Oost-Duitsland, omdat de Wartburg een automerk is van één van de weinige typen auto's, die men in Oost-Duitsland tegenkomt. In Eisenach zijn de autofabrieken van de Wartburg, de oorspronkelijke EMW, het zusje van de BMW. We kwamen uiteraard niet naar Eisenach om auto's te bekijken, hoewel bij de ingang van Eisenanch grote borden prijken, waarop de naam van de Wartburg voorkomt, maar dan in relatie tot het automerk, terwijl aan het begin van het stadje ook een tentoonstelling van oude auto's is te zien. We kwamen echter voor Luther, die op de Wartburg tien maanden in de anonimiteit, onder de schuilnaam jonker Jörg, heeft doorgebracht. Op 31 oktober 1517 had Luther zijn 95 stellingen aan de Schloss-kirche te Wittenberg aangeslagen.

In 1518 was hij naar Heidelberg gegaan, waar zijn Augustijnerorde een bijeenkomst hield. De kerkstrijd laaide op en op 7 oktober 1518 moest Luther voor de rechters in Augsburg verschijnen in verband met de 95 stellingen. In 1519 had hij een vijfdaags dispuut in Leipzig met Johann Eek over de pauselijke macht. Op 15 juni 1520 was de ban over Luther uitgesproken en op 10 december 1520 verbrandde Luther buiten de poort van Wittenberg de banbrief. Daarna moest hij zich verantwoorden op 17 april 1521 voor de Rijksdag te Worms. Toen is hij van 4 mei 1521 tot 1 maart 1522 vrijwillig gevangen geweest op de Wartburg, zoals gezegd vermomd als jonker Jörg. Ook in die tijd is de ongekend grote werkkracht van Luther gebleken. In ruim twee maanden voltooide hij de vertaling van het Nieuwe Testament uit het Grieks. Eveneens op de Wartburg schreef hij zijn boekjes over de biecht, een verzameling van preken, en over de Schrift, waarin hij het monnikswezen vanuit de Bijbel veroordeelde. Voor de vertaling van het Nieuwe Testament gebruikte Luther de Griekse grondtekst, die Erasmus van Rotterdam in 1516 in Bazel als eerste had uitgegeven. Het is duidelijk, dat de Wartburg-periode één van de belangrijkste in de geschiedenis van de Reformatie is geweest. Luther weigerde zijn leer voor de Rijksdag van Worms te herroepen. Het is ook mede aan de keurvorst Frederik de Wijze te danken geweest, dat de grote reformator, na de pauselijke ban en de in mei 1521 door keizer Karel V uitgesproken Rijksakte daar vrijwillig gevangen kon zijn. Overigens werden we op de Wartburg nog herinnerd aan een bepaalde eigenschap van Luther. Het is bekend, dat hij zich een goede maaltijd goed liet welgevallen. In de omgeving van de Wartburg is hij menigmaal op jacht geweest. De maaltijd in het Wartburg-restaurant bestond, kennelijk als herinnering daaraan?, uit ree-rug.

Donderdag 20 oktober

Er is in Duitsland, ook in Oost-Duitsland, meer te zien dan kerken en gebouwen, die aan Luther speciaal en aan de Reformatie in het algemeen herinneren. Na overnachting in Erfurt vertrokken we naar het concentratiekamp Buchenwald om daar een indrukwekkende en aangrijpende KZ-Gedankstätte te bekijken. Ieder heeft hier zo zijn eigen (emotionele) ervaring. De gruwelen van de Tweede Wereldoorlog in de koncentratiekampen zijn zo algemeen bekend, dat niemand daar iets nieuws meer leert, maar het lijfelijk aanwezig zijn op de plaats waar zovelen op onbarmhartige wijze de dood in werden gejaagd, is aangrijpend. Men ziet de plaats waar de barakken hebben gestaan, op een grote vlakte, waar nu verder niets meer overeind staat, maar waar de stenen met de nummers erop nog herinneren aan de barakken die er stonden. Men ziet de crematoria, men ziet de dokterskamer, waar de mensen de huid af werd gestroopt om daarvan lampekappen en etui's te maken. Men ziet nog een sobere tentoonstelling van de gruwelen, die er geschied zijn. De rondleiding daar, door een plaatselijke gids, was niet vrij van eenzijdigheid. Alle nadruk werd gelegd op het grote aantal mensen uit Rusland, zeg communisten, die in dat concentratiekamp zijn omgekomen. Maar men vraagt zich intussen af waar we gruwelen, zoals we die in onze herinnering krijgen bij bezoek aan een concentratiekamp als Buchenwald, vandaag ook tegenkomen. Alvorens je dat echter te realiseren is het goed om eerst, zonder enige vorm van excuus of verontschuldiging, op je te laten inwerken het beestachtig bestaansniveau, waartoe de nazi's het in de jaren 1940-1945 hebben gebracht. Bij de uitgang koopje een boek: 'Naakt onder de wolven'. Zo was het letterlijk bij al die duizenden, die onder de folteringen doorgingen en hun leven gaven. Waarvoor eigenlijk? Verschillenden van de mensen uit ons gezelschap, die de Tweede Wereldoorlog bewust hebben meegemaakt, hadden bij het zien van dit alles hun eigen ervaringen. Soms heel direkt verbonden met de dreigende realiteit van een concentratiekamp.

Een bekend gezegde luidt: Wie de geschiedenis vergeet, is gedoemd deze opnieuw te beleven. In het Melanchton-huis was te lezen een uitspraak van Melanchton, namelijk: 'Het menselijke leven is zonder kennis van de geschiedenis niets anders dan in zekere mate een altijd voortdurende kindsheid, ja, zelfs een voortdurende duisternis en blindheid'. Me dunkt, dat dat ook slaat op ontbreken van kennis van die geschiedenis en het lering trekken uit die geschiedenis, die nog maar zo kort achter ons ligt.

Vrijdag 21 oktober

De laatste echte Lutherdag brengt ons van Erfurt naar Eisleben, een rit van ongeveer twee uur. In Eisleben is Luther geboren en gestorven. Geboren, zoals gezegd, op 10 november 1483. Zijn vader, afkomstig uit een boerengezin, maar zelf werkzaam in de bergbouw, zal niet hebben vermoed bij de geboorte van de jonge Luther, dat deze als één van de Reformatoren de grote geestelijke wegbereider zou zijn in West-Europa in de kerk na zijn dagen. In het sterfhuis, waar Luther op 18 februari 1546 is overleden, zien we tenslotte nog het originele zwarte kleed, waaronder de dode Luther gelegen heeft. Ook van deze man gold: en hij stierf! Hij stierf na een leven vol aanvechtingen en strijd, maar ook vol van de ervaring van Gods genade en het rijke zicht op Christus, Die onze enige gerechtigheid is. Vanaf afstand, een tijdsbestek van 500 jaar, hebben we er iets van mogen beleven, met name door de lijfelijke aanwezigheid op al.die plaatsen, waar het in hét leven van Luther is 'geschied'. Maar hij leeft met name voor ons voort in de werken die hij naliet. Nee, hij leeft met name voort in de vingerwijzing naar het Woord van God. 'Das Wort das sollen sie stehen lassen', was één van Luthers bekende, markante uitdrukkingen. Voor dat Woord stond hij, omdat God hem de bevrijdende ervaring van dat Woord alléén had doen ontdekken. Na een reis van ongeveer drie uur kwamen we tenslotte weer in Oost-Berlijn aan.

Zaterdag 22 oktober

We vertrokken uit Oost-Berlijn richting grens, nog niet wetende hoe lang we daar zouden moeten wachten en wat we daar zouden ervaren. Daar viel het mee. Betrekkelijk snel passeerden we de grens en na een voorspoedige rit kwamen we thuis. Naarmate men, thuisgekomen, weer wat meer afstand neemt van al datgene, wat gezien en ervaren is, komt te sterker nog weer het beeld naar voren van een samenleving, die toch in allerlei opzichten leeft in de ban van de onvrijheid. Weliswaar moet worden opgemerkt, dat er ook - zeker de laatste jaren - sprake is van allerlei versoepelingen bij bezoek aan Oost-Duitsland, terwijl ook de kerk meer vrijheden heeft, dan in vorige jaren wel het geval is geweest. Met name in dit Lutherjaar ervaart de kerk een stukje vrijheid om anderen uit andere landen als medebroeders en - zusters te mogen ontmoeten. Onze gidse vertelde dat, toen zij trouwde, ze pas twee dagen na de huwelijkssluiting op het stadhuis haar huwelijk kon laten bevestigen in een andere gemeente, dan waar zij woonde. Haar eigen kinderen kunnen nu op dezelfde dag het huwelijk kerkelijk laten bevestigen, als waarop het op het stadhuis is gesloten. Maar wat is intussen die vrijheid als men, bij de grens gekomen, ervaart hoe daar toch de wanden van de kooi hoog opgetrokken zijn. De mensen, die er wonen, mogen er niet uit. Ze kunnen hun famiheleden in het Westen niet bezoeken. Het feit, dat drieënhalf miljoen mensen uit het Oosten naar het Westen zijn gevlucht in de loop van de tijd maakt duidelijk hoe er toch sprake is geweest van de ervaring van een stuk onvrijheid. Als men naar Oost-Duitsland gaat ervaart men ook de strakke, gestroomlijnde vormen van voorschriften en bepalingen waarbinnen men dan door het land kan trekken, al ervaart men dat echt niet elke dag bewust.

Intussen is duidelijk, dat de vrijheid van een christen, waarop Luther zo alle nadruk heeft gelegd, ook daar door christenen ervaren wordt. Het is de innerlijke vrijheid, gewerkt door de Heilige Geest, die mensen ook vandaag daar bewust christen doet zijn. En misschien is het dan toch het kortst uitgedrukt met wat iemand uit het land zelf ons zei: 'Je bent hier christen of je bent marxist’.

De slotkonklusie van de reis mocht intussen zijn: een ervaring rijker, een grote ervaring zelfs, een diepe ervaring, en intussen ook het rijk besef, dat het mogelijk is om in korte tijd vanuit eenzelfde achtergrond als 28 mensen een familie te worden. Dat is nu eenmaal een stukje gemeenschapsleven binnen de christelijke gemeente, als het goed is. Met die familie kwamen we weer in de vrijheid. Beseffen we het grote goed daarvan nog? En hoe gebruiken we die vrijheid? Vrees God en doe wat ge wilt, zei Luther.

Eén bezoek noemde ik nog niet, nl. aan het Augustijnerklooster in Erfurt, waar Luther als monnik zijn cel had om te vasten en te bidden en waar hij op de gangen zich pijnigde met de vraag: hoe krijg ik een genadig God. Het was nog duister in zijn ziel. Maar de pijnigende vraag werd het begin van een bevrijdende ontdekking: God rechtvaardigt goddelozen, geen vrome goddelozen, maar goddeloze goddelozen. Met die bevrijdende ontdekking mogen we het ook vandaag doen.

(Dit 'dagboek' werd in enigszins verkorte vorm geplaatst in het reformatorisch opinieblad 'Koers' van 11 november ll.).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen