'Negentien-Vier-en-Tachtig' en de Informatiemaatschappij (1)

Nu het jaar met het velen magisch aandoende getal 1984 juist is begonnen, willen wij eens de balans opmaken of George Orwell met zijn in 1948 geschreven boek 'Nineteen Eighty-Four' (Negen-Vier-en-Tachtig) een toekomst heeft geschilderd die nu inderdaad begonnen is. Wij willen niet alleen verkennen in hoeverre deze Orwell - wiens naam een pseudoniem was voor de in 1903 in India geboren Engelsman Eric Blair - zekere 'profetische' gaven had, maar vooral zien of de door hem geschilderde huiveringwekkende toekomst inderdaad reëel kan worden en of daarin plaats kan zijn voor mensen die in een volstrekt andere toekomst geloven; een toekomst, die niet in de handen ligt van dictators, machten of krachten, systemen of regimes, maar in de handen van Hem die gezegd heeft dat alle macht Hem toekomt. Waarvan Paulus zegt dat er geen macht is dan van God en dat er geen machten zijn of die zijn van God verordend (Rom. 13 : 1).

Er is alle reden voor deze verkenning. Wie de krant leest en met open oog in de wereld van vandaag staat, wie de zorg en angst van tallozen dichtbij en veraf van het gezicht leest kan er niet aan ontkomen te concluderen dat er in onze tijd meer aan de hand is en dat er grotere problemen zijn dan er ooit tevoren waren. De wereld zucht en kreunt in al haar voegen. Het behoeft ons, die de geschiedenis van de mens kennen uit het Woord van God, niet te verbazen dat een schepping die God niet kent en erkent in zo'n toestand is geraakt (Rom. 8 : 20), maar wij en onze kinderen maken er deel van uit en wij zullen naar antwoorden moeten zoeken die richting geven in onze in veel opzichten donkere dagen. Laten wij ons echter niet laten verleiden als een Orwell te blijven staan bij de puinhopen van ons bestaan, maar de antwoorden zoeken waar het Licht is, waar de lamp van het Woord van onze God schijnt (Ps. 119).

Wij willen in deze bijdrage nagaan welk werelddeel Orwell voor zich zag en daarna zien in hoeverre onze maatschappij met dat beeld overeenkomt. Met name zullen wij daarbij letten op de vinding bij uitstek van na de Tweede Wereldoorlog en die ons leven stormenderhand doordringt: de computer. Wij zullen kort de invloed daarvan nagaan op ons bestaan, maar ook doorvragen naar de wortels van dit kunstig stuk techniek. Wij zullen ook pogen enige richting te geven, hoe wij mensen en vooral hoe wij christenen in een samenleving dienen te staan die wel wordt aangeduid met het woord 'Informatiemaatschappij'.

Orwell's toekomstbeeld

Gedurende de Spaanse burgeroorlog vocht Orwell (Blair) uit een soort idealisme tegen de fascisten van Franco, in Barcelona. Hij kwam er echter al snel achter, dat de communisten zéker zo'n totalitair en wreed regime nastreefden als de fascisten. Na een ernstige verwonding keerde hij terug in Engeland en ging nadenken over de allesbeheersende regimes die de wereld in de veertiger jaren beheersten. Zijn eerste boek dat hem op slag beroemd maakte was 'Animal Farm' (de dierenboerderij), een aanklacht tegen dictaturen, tegen onderdrukking van mensen door medemensen. Beroemd is de slagzin die de varkens in zijn boek bezigden om hun mededieren te onderdrukken: 'alle dieren zijn gelijk, maar sommige zijn meer gelijk dan de andere' (all animals are equal, but some animals are more equal than others). Het boek is in de Sowjet-Unie om begrijpelijke redenen verboden lectuur. Overigens is de Bijbel dat in beperkte mate ook.

Na het succes van Animal Farm trok Orwell, die nog steeds zwak was van zijn verwondingen en inmiddels aan tuberculose leed, zich terug op het eiland Jura, gelegen voor de Schotse westkust. Daar schreef hij '1984'. Het was toen 1948 (reden voor de titel van zijn boek? ). Na voltooiing stierf hij in 1950, slechts 48 jaar oud.

'Grote Broeder'

Zijn laatste boek heeft sinds zijn verschijning grote invloed gehad op talloze mensen. Het is in bijna alle talen gedrukt en door tientallen miljoenen mensen gelezen. Het gaat in dit boek om een hoofdpersoon, Winston geheten, die blijkt te leven in een super-bureaucratische maatschappij, waarin mensen alleen maar nummers zijn en geen eigen persoonlijkheid mogen bezitten. De taal die men spreekt en schrijft, Nieuwspraak (Newspeak) geheten, is aangepast aan dit systeem. Op de achtergrond van het hele systeem waarin iedereen als radertje is opgenomen staat 'Big Brother' (de 'Grote Broeder'), die alles en iedereen in de gaten heeft. Overal waar men werkt, eet, slaapt of ontspanning heeft (zo die er al is), wordt men gadegeslagen door 'telescreens', een soort combinatie van een TV-scherm en een TV-camera.

Big Brother spreekt zijn onderdanen toe vanaf het scherm, indoctrineert ze en houdt ze in het oog. Heel bekend is de slogan: 'Big Brother is watching you' (BB houdt u in de gaten). Alles wat vroeger normaal was (Winston kan het zich nog maar flauwtjes herinneren) wordt op z'n kop gezet. Ook hier zijn er leuzen, zoals in Animal Farm, die bijvoorbeeld luiden: 'Vrijheid is Slavernij' of: 'Oorlog is Vrede' en: 'Onwetendheid is Kracht'.

Misdaden tegen het regime worden zwaar gestraft. Van iemand die straf krijgt hoort men plotseling niets meer, hij is verdwenen. Hij heeft zelfs nooit bestaan. Ook feiten die wel hebben plaatsgehad, maar die het regime onwelgevallig zijn, worden ontkend. Zelfs kranten en boeken worden herschreven om er maar voor te zorgen dat niemand er meer over zal weten. De zwaarste misdaad die men kan plegen is 'thoughtcrime', een gedachten-misdaad. Daarmee wil Orwell zeggen dat in die maatschappij van Big Brother zelfs de gedachten van een mens niet meer vrij zijn: of 2 plus 2 vier is, bepaalt Big Brother.

Fantasie

Alleen maar fantasie? Als we echter de geschriften lezen en de verhalen horen van Russische dissidenten als Soltsjenitsjin, vernemen van de psychiatrische inrichtingen waar gevangenen worden her-opgevoed, dan wordt alles wel erg concreet. Huiveringwekkend is het woord dat we eerder voor deze maatschappij bezigden. Toch komt het ons voor, dat ook in onze Westerse landen althans de elementen voor een Orwelliaanse maatschappij wel degelijk voorhanden zijn.

Kan de mens in het Westen als individu met een eigen verantwoordelijkheid wel voldoende tot zijn recht komen? In hoeverre worden wij en onze kinderen door de 'telescreens' van onze huiskamers beïnvloed? Zijn mensen in onze computer-maatschappij al niet enigszins tot nummers geworden? Hoeveel is een uniek mensenleven waard, als we bedenken dat het in onze samenleving mogelijk is ongeborenen bij honderdduizenden te vernietigen zodat deze kleine wezens zelfs nooit een naam hebben gehad en er over hen nimmer berichten zijn verschenen?

Een somber beeld. Toch zouden wij niet recht doen aan de werkelijkheid waarin wij leven, als wij niet tegelijkertijd met dankbaarheid mogen constateren dat God in onze dagen nog steeds ongekende mogelijkheden geeft Hem te dienen, open te staan voor onze medemens en in - althans in dit land - relatief ongekende vrijheid ons werk te doen, onze kinderen groot te brengen, het Evangelie te verkondigen, als Gemeente bijeen te komen. Des te groter is onze verantwoordelijkheid deze vrijheid niet te misbruiken. Zoveel te meer zullen wij ons afhankelijk weten van God Die, zo belijden wij, alle machten verordent en Zijn hulp inroepen in onze strijd tegen de machten en geweldhebbers (Efez. 6 : 12).

Verkeerde 'gedachte'

Het is opvallend dat in '1984' de grootste misdaad tegen het regime de verkeerde gedachte is. Zover gaat de dictatuur dat hij zelfs van de diepste gedachten van een mens bezit heeft genomen. Naar onze mening heeft Orwell hier ongelooflijk scherp gezien dat een mens tóch mens blijft als hij in het binnenste van zijn wezen zichzelf blijft ondanks alle lijden en foltering die hem kan overkomen. Wij wezen al op de psychiatrische inrichtingen in het Oostblok, maar wat te denken van de 'programmering' die kinderen en mensen ondergaan als zij onder de invloed komen van de duistere machten in onze westerse landen, waardoor hun gedachten niet meer vrij zijn? Denk maar concreet aan allerlei anti-christelijke secten die de mens totaal opeisen.

Wij daarentegen mogen belijden dat Christus ons volkomen heeft vrijgemaakt, van alle machten en vooral van de macht van zonde en kwaad. Ook de Bijbel spreekt van het 'binnenste' van de mens (ons hart) dat in overgave aan Hem echter niet wordt gebonden, maar juist in de ruimte wordt gezet. Een totaal andere toekomst. Orwell was wellicht geen 'profeet', zeker niet in Bijbelse zin, maar hij waarschuwt ons wel voor wat kan komen, voor wat er in zekere mate hier en in grote mate elders reeds is, zodat wij ons kunnen bewapenen met de wapenrusting die God geeft en waarover in de brief aan de Efeziërs wordt gesproken.

Is '1984' dus bijna verplichte literatuur voor christenen? In zekere zijn wel, mits in het juiste licht, het enige Licht, geplaatst en mits goed begeleid, waarbij wij vooral denken aan de mogelijkheid om op middelbare scholen hieraan concreet aandacht te schenken. Naast Negentien-Vier-en-Tachtig dient men niet alleen de krant, maar ook de Bijbel te leggen.

Dat de problemen van vandaag dan opgelost zijn - helaas niet. Wél gaan we ze anders zien; het perspectief wordt anders. Over enkele van die problemen gaan wij het hierna hebben.

In enkele artikelen gaat prof. dr. ir. J. H. van Bemmel te Maarssen in op een publicatie van de schrijver George Orwell, waarvoor thans allerwegen aandacht is. Prof. Van Bemmel is hoogleraar in de Medische Informatica aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, was tot voor kort voorzitter van de Evangelische Alliantie en was enkele jaren lid van de Generale Synode van de Ned. Herv. Kerk, als ouderling van de hervormde gemeente van Maarssen. Aanleiding voor deze artikelenserie was een bezinning aan de VU over 'chips'. Prof. Van Bemmel heeft beschouwingen daarover nu in een breder kader aan de orde gesteld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen