Globaal bekeken

Bij uitgeverij Den Hertog te Houten werd uitgegeven een 'Jaarboekje van de Gereformeerde kerk onder het Kruis laatst te noemen de Gereformeerde Kerk in Nederland voor het jaar 1869'. In het voorwoord, geschreven door C. J. de Kruijter, archivaris van de gereformeerde kerken in Nederland, wordt de bedoeling ervan als volgt verwoord.

'De Christelijk Afgescheidene Gereformeerde Kerk deed sinds 1856 ieder jaar een "jaarboekje" verschijnen met gegevens over de tot het kerkverband behorende gemeenten en predikanten. De Gereformeerde Kerk onder 't kruis kende helaas niet een dergelijk jaarlijks terugkerend overzicht. Helaas, omdat jaarboekjes naast archieven ook bronnen kunnen zijn voor de kerkgeschiedschrijving. Thans is in deze leemte enigszins voorzien. De heer C. W. Kwantes te Sliedrecht vatte het plan op om meer dan een eeuw later alsnog een jaarboekje voor de Gereformeerde Kerk onder 't kruis samen te stellen, en wel betreffende het jaar van de vereniging met de Christelijk Afgescheidene Gereformeerde Kerk. Hij deed dit met als voornaamste bron de in 1982 opnieuw uitgegeven "Notulen van de Algemene Kerkelijke Vergaderingen van de Gereformeerde Kerk onder het kruis (1844-1869)". Daarnaast verrichtte de samensteller, met medewerking van archivarissen en archiefconsulenten, veel speurwerk in archieven, zodat verschillende tot nu toe onbekende gegevens naar voren kwamen, terwijl andere gegevens konden worden gecorrigeerd. Het eindresultaat is een jaarboekje 1869 met gegevens over de zogenaamde 'kruisgemeenten en kruisdominees', gerubriceerd volgens de classicale indeling die door de synodale vergadering van 1868 (Haarlem) was vastgesteld.'

Het jaarboekje bericht het volgende over het 'Van den Oever-conflict'.

'Zoals we, weten werd ds. Cornells van den Oever, ook wel in de volksmond "Dominee Kees" genoemd, na het overlijden van de eerste voorman der kruisgezinden, ds. Walter Wagter Smitt in 1846, de grote leider. Hij stichtte overal gemeenten, bevestigde ambtsdragers, preekte en schreef vele predikaties (Bos vermeldt: 137predikaties). Vele malen was, hij praeses van de jaarlijkse Algemene Vergadering. Hij is niet voor niets de 'paus der kruisgezinden' genoemd: echter, steeds meer matigde hij zich privileges aan. De alleenheerschappij werd op den duur ondragelijk. Zijn eigenmachtige handelingen ten aanzien van het doorzetten van het beroep en het door ds. Wedemeijer laten bevestigen van zijn zoon Adrianus in de gemeente 's Gravenhage in 1855, was wel de druppel die de emmer deed overlopen. Ouderling F. Boers en diaken P. Taal van de Haagse kerkeraad durfden hiertegen verzet aan te tekenen. Dit deden ze door een protest in te dienen op de classicale vergadering van 6 mei 1856 te Rotterdam. Dit protest werd niet gehonoreerd. Zelf werden ze geschorst en gecensureerd. Doch Boers en Taal gingen in hoger beroep bij de Algemene Vergadering die op 29 en 30 juli 1856 te Zwartsluis bijeenkwam. Typerend voor deze vergadering - waar slechts zes predikanten vertegenwoordigd waren - was, dat Van den Oever praeses en Wedemeijer scriba werd. Boers en Taal kwamen juist tegen hen in verzet, aangezien zij het waren die bij de Haagse zaak betrokken waren, namelijk Van den Oever in kwaliteit van consulent en Wedemeijer als bevestiger van Adrianus van den Oever. Er werd op deze vergadering geen uitspraak gedaan. Een commissie van onderzoek werd ingesteld, bestaande uit de predikanten Klinkert, Plug, Kloppenburg en Siemense. Hoe deze commissie tewerkging, bericht een verslag van ds. Plug op de gehouden kerkeraadsvergadering van Zwartsluis op 3 september 1857. Het is in dit verband aardig dit verslag hier woordelijk over te nemen.

"Art. 2: De Leeraar ontwikkeld het doel dier vergadering: Hij herinnerd dat hij ten vorige jare op de Alg. Kerkverg. alhier tot Commissielid is verkozen met de Broeders D. Klinkert, C. Kloppenburg en P. Siemense dat zij van de twee laatstgenoemden geen hulp ondervonden hebben dat hij met Br. Klinkert de zaak van F. Boers geschorst ouderling van 's Gravenhage de ander geschorst diaken aldaar onpartijdig en zoo nauwkeurig mogelijk hebben onderzogt door brieven aan en van de geschorsten: Dat zij hoewel er schuld lag bij de geschorsten in de schorsing zelf te veel willekeur en onbillikheid hadden opgemerkt. Dat zij hunnne bezwaren tegen die schorsing de klassie Rotterdam hadden bekend gemaakt, en verzorgt de zaak op een Alg. Kerkvergadering te laten onderzoeken: maar dat zij van de klassie Rotterdam scherpe en dreigende brieven hadden terugontvangen dat zij de geschorsten zouden afsnijden, gelijk zij op hunne klassie ook werkelijk hebben gedaan zoo dat hierdoor een botsing is ontstaan en regtmatig vrees voor scheuring."

We zien hierin dat Plug, tezamen met Klinkert, met wie hij steeds nauw verbonden is geweest, de zaak in eerste instantie goed hebben beetgepakt. Zij kwamen althans tot de ontdekking, dat er ook schuld lag van Van den Oever c.s. Zij talmden niet om dit aan het licht te brengen. 'De commissie van onderzoek deed verslag op de eerstvolgende Algemene Vergadering die op 23 september 1857 samenkwam te Zwolle. Klinkert was de woordvoerder van de commissie. Er werd een stuk voorgelegd, getekend door alle commissieleden, dus ook door de predikanten Kloppenburg en Siémense die zich afzijdig hadden gehouden, waarin werd voorgesteld de moeilijke zaak met de mantel der liefde te bedekken. Blijkbaar was men toch al te zeer bevreesd voor een scheuring. De vergadering stelde voor in het schorsings- en afsnijdingsbeleid van de classis Rotterdam te berusten. Met slechts twee stemmen tegen nam de vergadering dit voorstel aan. De geschorste ambtsdragers namen dit niét. Ouderling F. Boers stelde een verweerschrift samen, hetwelk hij noemde: "Afgeperst protest". Dit verweerschrift vond weerklank. De kerkeraden van Zwolle en Zalk besloten protest aan te tekenen op de eerstvolgende Algemene Vergadering. Plug en het merendeel van zijn kerkeraad ondersteunden dit protest. Dat niet alle kerkeraadsleden achter dit protest stonden, zal aanstonds blijken. De protesten kwamen ter tafel op de Algemene vergadering, die op 3 augustus 1858 samenkwam in de kerk van Dordrecht aan de Kuipershaven. Nu bleken er toch nog meer kerkeraden te zijn die een nader onderzoek wensten, namelijk die van Vlissingen en Apeldoorn. Nadat de notulen van de kerkeraadsvergaderingen van 's Gravenhage waren opgehaald en bekeken, bleken deze toch niet helemaal aan de kerkrechtelijke eisen te voldoen. Na deze constatering ontstond er een groot rumoer op de vergadering, die kerkhistorici al vele malen hebben beschreven en die de climax zal vormen van het aanstaande schisma. Van den Oever sr. barstte in tomeloze drift uit en vervloekte verschillende "broeders". Deze situatie greep de vergadering sterk aan. Het werd zelfs zo erg, dat de afgevaardigden van de gemeenten Zwartsluis (ds. Plug en ouderling Slurink), Hasselt (ouderling Smit), Zwolle (ds. Klinkert en ouderling Jansen) en Vlissingen (ds. Holster) de vergadering verlieten. Dit vertrek verwekte een bijna algemene verslagenheid en maakte diepe indruk. Nadat de rust enigermate was hersteld en Van den Oever zuchtte: " ik ben ook een mens", vergaderde men verder. Men besloot, nadat Van den Oever er nog doordreef de Haagse zaak voor afgedaan te beschouwen, een verzoeningscommissie te benoemen, teneinde pogingen tot hereniging te bewerkstelligen. Deze commissie bestond uit de predikanten J. Juch (de praeses) en N. Wedemeijer. Ten slotte werd de vergadering tijdelijk gesloten, totdat de comissie haar taak zou hebben volbracht en de vergadering weer bijeen zou roepen.'

Uiteindelijk werd ds. van den Oever toch geschorst, waarna hij met een nieuwe formatie, de 'van den Oever groep' verder ging, 'uiteraard' onder de oorspronkelijke naam 'De Gereformeerde Kerk onder het Kruis'.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen