Christelijke meditatie

Omschrijving

Meditatie is een moeilijk woord. Voor meditatie interesseren zich heden ten dage veel mensen. Ze beschouwen het als een medicijn. Daarom neemt het aantal boeken, dat er over gepubliceerd wordt, voortdurend toe. Wanneer u zich kritisch op de hoogte stelt, ontdekt u dat zeer veel boeken u informeren over oosterse meditatietechnieken. Vaak staat er voorin een foto in van een oosterse leraar, die zijn methode aanprijst voor westerse mensen. Deze boeken bieden omvangrijke en vaak gecompliceerde inleidingen, die beloven verborgen krachten in lichaam of ziel wakker te kunnen maken. U ziet er ook tekeningen in van personen in kleermakerszit of anderszins, in diep gepeins verzonken. Het ziet er dikwijls betoverend gemakkelijk uit, maar wanneer u serieus begint, dan ontdekt u dat een buitengewone wilskracht nodig is om de oefening te doen, ja, zelfs jarenlange discipline wordt gevraagd om enigszins verder te komen. Het toverwoord meditatie draagt doorgaans een religieuze kleur, wanneer het naar het verre oosten wijst. Per slot van rekening wordt het voorgesteld als een heilsweg voor de Westerse wereld. Hier moeten wij in ogenschouw nemen dat er een principieel verschil is tussen westerschristelijke en oosters-niet-christelijke meditatie. Wij, in het westen willen de wereld om ons heen ondergaan. Wij willen dat wat buiten ons is, in ons opnemen, ontmoeten, in gesprek er mee komen, er gemeenschap mee hebben. De Oosterse wegen stemmen daarentegen hierin overeen, dat zij zich van de geschapen wereld afwenden. Zij blijven niet staan bij de twee-eenheid van geest en natuur, zij stijgen hier nog boven uit en streven er naar de wereld van het onderscheidbare zelf nog te overwinnen. Zij streven naar iets dat boven het onderscheidbare uit stijgt; de wereld van het loutere zijn. In het Oosten is het doel van de niet-christelijke wegen de opheffing van de individualiteit. Voor ons is het laatste doel evenwel de relatie tot, de omgang met de schepselen. De unio mystica en de persoonlijke communio zijn elkander wederkerig uitsluitende tegenstellingen. Het Oosten streeft het pantheïsme na. Het Westen houdt vast aan de geschapen werkelijkheid met haar veelheid van individualiteiten.

Onderscheid

Dit onderscheid moeten wij terdege bewaren. Terwijl het Oosten poogt weg te zinken in het heelal, wil het Westen het onderscheid bewaren. Ook over de praktische meditatie werd intussen een veelheid van boeken geschreven. Wij vinden die in roomskatholieke boekhandels vaker dan bij ons. Het hangt daarmee tezamen, dat de roomskatholieke kerk haar gemeenschap en kontakt met de christelijke meditatie beter bewaarde dan de protestantse christenheid. Maar er is ten onzent weinig schakering, er is meer eenheid in de manier van oefening. De belijdenis van Christus stempelt meer tot één grondvorm. Meditatie in dit bestek biedt ons dus een mogelijkheid het geloof praktisch te beleven. Intussen is wel nodig aan te stippen, dat u in dit opzicht moet weten, dat u bij meditatie in bovenvermelde zin niet moet denken aan stichtelijke lektuur in kerkbodes, tijdschriften en dergelijke. In de kring van de predikanten is dit nu eenmaal een gebruikelijke term. Allereerst wordt daar de tekst verklaard, daarna worden er de lijnen verklaard voor het hier en nu. De prediker denkt daarbij aan de lezers. Hij overweegt hoe de woorden van de Schrift kunnen worden overgebracht naar de mensen van onze tijd.

Bezinnen

Wij gebruiken het woord meditatie in de zin van na-zinnen, na-denken. Dat betekent: er is iets buiten ons en dat moet nu bij ons binnenkomen en woonplaats in ons kiezen. Het gaat om een weg van buiten naar binnen. Daarop kan ik, terwijl ik al het andere uitsluit, mijn gedachten richten. Nu kom ik tot rust. Ik zie het aan, ik beschouw het. Ik denk er over na. Alles zonder inspanning, ontspannend, soepel en lenig. Ik laat mij op iets ingaan. Het gaat mij persoonlijk aan. Binnen het gebied van het christelijk geloof was dit middelpunt of voorwerp van de meditatie van het begin af aan Christus, oftewel de Heilige Schrift. Wanneer wij de beginselen van het mediteren in de greep willen krijgen, dan moeten wij ons voor ieder mediterend mens de opengeslagen bijbel denken. Stelt u zich maar in gedachten voor hoe Rembrandt zijn moeder uitbeeldde. De Heilige Schrift voor haar op een lessenaar. Met haar vinger de regel bij wijzend. Het gezicht geconcentreerd. Ze wil de woorden opnemen, overdenken, indrinken. Wanneer u dit schilderij aandachtig beziet, dan wordt het stil om u heen. Er gaat trouwens van schilderijen zien een geweldige meditatie-versterkende invloed uit. Mogen wij het met een voorbeeld verduidelijken? In de grote musea van de wereldsteden ziet u telkens een groep studenten en kenners plaatsnemen voor éen enkel doek. Urenlang aaneen zetten ze zich voor dat schilderij neer. Soms wandelen ze wat heen en weer om zich te verpozen, maar ze komen toch terug en houden opnieuw stil voor dat ene meesterwerk. Dan gaan ze naar huis, maar de volgende dag komen ze weer. En weer wordt hun oog bekoord temidden van vele andere kunstvoorwerpen door dat linnen, waarop de meesterhand meer schoonheid heeft afgebeeld dan ergens anders in de wereld. Zo worden wekenlang elk jaar doorgebracht voor Rafael. Kunstliefhebbers kunnen er maar niet genoeg van krijgen, totdat ze het werk zich eigen hebben gemaakt tot in ieder detail. En, nadat ze het zoveel maanden hebben bestudeerd, ontdekken ze er nog iets nieuws aan. Het meesterwerk is tot in iedere vierkante centimeter in hun geest overgegaan. Het laat daar zijn invloed gelden. Daar hebt u de weg zich iets volkomen eigen te maken.

Literatuur

Gewoonlijk worden als voorbeeld voor de roomskatholieke meditatie de 'Geestelijke Oefeningen' van de stichter van de Jezuïetenorde, Ignatius van Loyola gebruikt. Maar echte meditatie reikt veel verder terug. Wij ontmoeten het reeds in de kloosterregels van Benedictus van Nursia. Deze abt raadt aan, dat de monniken in de nacht een paar verzen uit de Schrift zouden mediteren. Niet een gehele perikoop, maar slechts enkele verzen. In de overpeinzing wendt de mediterende zich af van de veelheid van mogelijkheden en hij concentreert zich op één of twee verzen. Hij poogt zich een beeld van het bijbelvers te vormen. Hij betracht het. Hij beschouwt het. Hij laat het op zich inwerken. Kadert het met een potlood in. Dringt in de zin van het Woord in. Verdiept zich er in. Zo komt de diepte van het bijbelwoord op hem af. Het schijnbaar bekende wordt onbekend en zo toch beter gekend, het vlakke wordt diep, het onwerkelijke werkelijk. Men komt onder de indruk van dat woord. Zo gingen de monniken en de mediterende christenen met de bijbel om: de eenvoud zoekend, beschouwend, herhalend, op zich latende inwerken. Op deze manier verdwijnt de ruimtelijke en tijdelijke afstand en ik kom op gelijke hoogte met het voorwerp van mijn meditatie.

Ontmoeting

Wat bedoelen wij met deze regels? Wel, het is al jarenlang geleden. Maar het heugt ons nog als de dag van gisteren. Een intelligent gemeentelid kwam eens aan de pastorie vragen of ze de 'Belijdenissen' van Augustinus van ons mocht lezen. Wij hadden daar enthousiast van verteld op een bijbelkring en zo ontwaakte de begeerte er ook een blik in te slaan. Het duurde enige maanden en toen kwam ze het boek terugbrengen. Ze had het boek bladzijde voor bladzijde geproefd. Had met de kerkvader meegeleefd in zijn hoogten en diepten. Maar weet u, wat nu het mooiste was? Ze zei vol diepe eerbied: Augustinus zat naast mij op de bank achter het huis. De eeuwen waren verdwenen, de afstanden waren versmolten. Hier waren twee zielen elkander verwant gebleken. Er was een gelijktijdigheid ontstaan, tussen schrijver en lezer. Dat is nu het geheim van alle literatuur en met name van de klassieke christelijke literatuur. Wij behoeven daarbij niet te blijven stilstaan bij Augustinus. Wij kunnen ook denken aan het beroemde geschrift van Thomas a Kempis: de 'Navolging van Christus'. Het peinst in alle soberheid na over de gemeenschap met Christus in alle voorvallen van het leven. Zeker, wij ontdekken wel hier en daar enige zuurdesem van voorbijgegane eeuwen en leerstellingen, maar de actualiteit van dit boek blijft de eeuwen door. Zo is het ook met Bunyans 'Christenreize'. Meer dan in enig ander boek bemerken wij hier de vrucht van een geheiligde meditatie. De schrijver heeft het geschreven tijdens een gevangenisstraf, in eenzaamheid - maar tot op de dag van vandaag boeit het door de natuurlijke beeldenrijkdom. Bunyan munt uit door weergaloze Schriftkennis, wereldkennis en mensenkennis. Hij legt er getuigenis van af, dat hij goed om zich heen gekeken heeft. De werkelijkheid is niet langs hem heengegaan. Neen met de stijlmiddelen van zijn tijd geeft bij het leven weer zoals het is.

Dan vonkt het tussen de Schrift en de wereld. Uit dat proces, met het hart beleefd, komen de grootste werken voort. Deze theologie is niet bloedeloos en leeg. Neen, ze staat in het leven, omdat ze vloeit uit het leven met God! Tot en met vandaag toe kunnen wij deze geschriften met zegen lezen en bepeinzen. Ze spruiten voort uit meditatie en leiden op hun beurt weer tot meditatie. Wie zich tot levensregel stelt een enkel boek in deze zin door te nemen, zal er ongelofelijke winst van wegdragen.

De toegang tot het mediteren is moeilijk, vooral voor ons, mensen van het westen. Wij kunnen nagenoeg niet zwijgen. Wij worden door woordenmassa's overspoeld. Wij praten alles stuk en beleven niets. Wij geloven aan de almacht van het rationele denken. Dat is louter verstandelijk. Het denken met het hart is teruggetreden. Wij lijden onder verarming aan warmte, opmerkzaamheid en begrip voor elkaar. De overwaardering van het denken en de onderwaardering van het beleven hebben ons scheef doen groeien. Het beschrijvende element is rationeel, het belevende element emotioneel. Het gaat er om, dat wij het hoofd in het hart brengen. Wie echt op meditatie uit is, wordt onmiddellijk aangeraakt door het voorwerp. Zijn hart springt op. Hij leeft in bepeinzingen, die zijn hart verwarmen en het tot innerlijke verandering oproepen. Hij begint zijn werk met gebed, hij leest en overdenkt het Woord. Spreekt als een kind met zijn hemelse Vader. Hij betrekt het gelezene op zichzelf. Hij schrijft de gedachten die bij het lezen opkomen wel eens neer. Daar hebben wij al een goede orde: bidden, lezen en overdenken. Het laatste is bezinning, mediteren. Luther heeft veel gemediteerd. Hij spreekt daarover in zijn eerste voorlezing over de psalmen: mediteren en denken is tweeërlei. Want mediteren betekent diep en zorgvuldig denken, eigenlijk in het hart herkauwen. Mediteren is als het ware in het midden verkeren of van het midden en het centrum uit bewogen worden. Wie dus innerlijk en vlijtig denkt, klaagt en overlegt, die mediteert. Uit andere werken ervaren wij iets over zijn persoonlijke verhouding tot meditatie. Zij kwam tot hem door de traditie van de mystiek en de monniken. Het is een manier van peinzen over het bijbelwoord naar een zekere afgepaste methode. Hij heeft zich daarover in een enkel geschrift uitvoerig uitgelaten. Wij bedoelen het boekje 'Hoe men bidden moet' door Meester Peter Barbier. Weldadig is de eenvoud die wij daar vinden. Zo behandelt hij daar de tien geboden als 'leerboekje', als 'dankboekje', als 'biechtboekje' en als 'gebedenboekje'. Telkens vraagt hij wat leert mij dit, wat doet mij dat vragen? Kostelijk is het te lezen, hoe hij de raad geeft niet teveel hooi op de vork te nemen in de dagelijkse overdenking. 'Het is genoeg, wanneer gij een deel of de helft neemt, waarmee gij binnen in u een vuurtje kunt ontsteken. Nu, dat moet de Geest uzelf geven en verder in het hart onderrichten, wanneer dat door Gods Woord bevrijd is van allerlei bezigheden en gedachten, die het afleiden.'

Behoefte

Meditatie is een modewoord. Maar het toont ook een behoefte aan. Een behoefte naar vereenvoudiging, concentratie en levenszin. Steeds meer mensen bemerken het: onze leefwereld wordt gedurig gecompliceerder. Het voortdurend omgeven zijn van geluid vraagt naar stilte. Overvloed, ook in het geestelijke, verleent nog geen zin. Het komt op het centrale aan. De in onze wereld opdringende oosterse meditatie heeft de aanspraak ons te kunnen helpen. Het kan niet ontkend worden dat er macht van uitgaat. Als christenen weten wij echter dat in Christus Jezus het leven is. Daarom is het goed op de christelijke meditatie te letten, die naar het Woord verwijst. Wij hebben de indruk dat het leven met het Woord karig is in de gemeenten. Zeker, het wordt wel geoefend, maar het kan meer en beter gebeuren. Wij hebben tenminste wel opgemerkt, dat echte meditatie een grote zegen geeft. Het gevaar is dat wij menen alles te weten wat er in de Bijbel staat. Wij kunnen vaak niet meer aangegrepen worden door een bijbelwoord dat wij nog nooit gelezen hadden, zoals dat een nieuweling zo heilzaam kan gebeuren. Wij moeten daar steeds weer horen dat wij de bijbel daarom niet lezen om in onze opvatting van het christendom versterkt te worden, maar om die opvatting te toetsen aan het oorspronkelijke woord van God. Echt mediteren is ingaan in het midden, en daar dingen horen die wij nog nooit tevoren hadden vernomen. Dan wordt niet allereerst het hoofd zozeer geraakt, maar bovenal het hart. Deze meditatie is in onze dagen een eerste vereiste.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen