Boekbespreking

Dr. C. P. van Andel, Jodenhaat en Jodenangst, over meer dan twintig eeuwen antisemitisme, uitg. De Horstink Amersfoort en Protestantse Stichting Lectuurvoorziening Voorburg in samenwerking met Anne Frank Stichting, Amsterdam, prijs plm. ƒ 20, — .

Over het antisemitisme kunnen boeken worden vol geschreven, hetgeen dan ook - terecht - veelvuldig is geschied. Op een gegeven moment kan men denken het voornaamste nu wel te weten. Dit boek van Van Andel (die jarenlang directeur van de Anne Frank Stichting is geweest) heeft niet de bedoeling alles op ruim 200 bladzijden nog eens op een rijtje te zetten. Het is hem er veeleer om te doen duidelijk te maken dat het antisemitisme voortkomt uit een menselijke grondhouding, die ten diepste door de angst wordt bepaald: de mens voelt zich bedreigd door het vreemde en heeft de elementaire behoefte in zich zich daartegen te verzetten. De schrijver is het daarom niet eens met de stelling, dat het antisemitisme de keerzijde is van het christendom en zijn wortels reeds lang zou hebben in het Nieuwe Testament. Het is bekend, dat dr. Hans Jansen met deze stelling in zijn geruchtmakende 'Christelijke theologie na Auschwitz' furore heeft gemaakt. Hoewel Jansen door Van Andel maar een enkele keer wordt genoemd zou men dit boek als een kritische reactie daarop kunnen beschouwen. Hoewel daarmee wellicht toch teveel gezegd wordt want Van Andel heeft zich als directeur van het Anne Frank-huis jarenlang met deze materie bezig gehouden en zich met name verdiept in aktuele vormen ervan in brede kringen buiten kerk en christendom.

Daaruit valt te verklaren, dat deze studie zich verbreedt als de moderne tijd na de Verlichting ter sprake komt. Wel heeft het christendom aan het antisemitisme als menselijke grondhouding argumenten geleverd, maar als het christelijke denken zijn functie in de denkwereld van de mensen gaat verliezen blijkt het van de christelijke fundering niet afhankelijk te zijn: de romantiek en het nationalisme, het liberalisme en het socialisme, het conservatisme en de rassenideologie leveren dan nieuwe argumenten waaruit dezelfde grondhouding blijkt. Breed gaat de schrijver in op de verhouding tussen socialisme en antisemitisme waarbij veel boeiende en onthullende opmerkingen worden gemaakt over Karl Marx en andere voortrekkers, over de anti-joodse houding in Oost-Europa en over nieuw-linkse stromingen in het Westen. Hoewel ook Van Andel antisemitisme en anti-zionisme niet met elkaar wil vereenzelvigen, is hij wel van mening dat de grens tussen beiden uiterst smal is en het gevaar zeer groot dat het laatste dient als dekmantel voor het eerste. Het is Van Andels eigen positie dat hij in positieve zin van het socialisme het meest verwacht. Dat is bijv. te merken aan de moeite die hij doet om Marx in dit opzicht recht te doen. Hij spreekt dan ook van een gevoel van teleurstelling, dat niet te onderdrukken valt. De grondtoon van dit boek waaraan een brede studie ten grondslag ligt en dat helder geschreven is, is somber. Tot op heden hebben allerlei wendingen in de geschiedenis geen wezenlijke veranderingen in de gevoelens van jodenhaat en -angst gebracht. 'Het proces gaat te diep. Vrees en vijandigheid zijn te elementair, de humaniteit is te zeer geschonden om hier en nu gemakkelijke oplossingen te bedenken.' Als ik een bezwaar zou mogen uiten zou het dit zijn, dat Van Andel nauwelijks aandacht besteedt aan de houding jegens de joden binnen Nederlandse linkse stromingen, waarin - zoals men weet - joden een belangrijke stem hebben gehad en ten dele nog hebben. Het zou boeiend zijn na te gaan of daardoor het beeld enigszins zou kunnen worden genuanceerd. Dit boek heeft een scherpe spits in de aktualiteit: als deze grondhouding zich niet wijzigt zullen er ook nu vreemdelingen zijn die de prijs betalen.

Het is de vraag of men bereid is de verantwoordelijkheid voor de ander te aanvaarden en met hem samen voor zijn toekomst en voor de toekomst van zijn groep te strijden. Voor Van Andel betekent dat een onvoorwaardelijke positieve houding jegens de staat Israël. Maar dat kan men niet uit de bredere contouren van het probleem isoleren. Het gaat over een diepgewortelde ziekte, die bijna zo algemeen is als de mensheid zelf. Of in deze ziekte beterschap intreedt is te herkennen aan de wijze waarop men in eigen land met zijn minderheden omgaat.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen