Uit de pers

Moderne kruisvaarders

Wie zich de geschiedenis van de kruistochten herinnert, weet hoe een van leuzen was: 'God wil het'. Hoe gevaarlijk zo'n vereenzeligving is van onze plannen met Gods wil, behoeft niet veel woorden. Velen zijn er slachtoffer van geworden. Godsdienstig fanatisme sticht altijd veel kwaad. De eeuwen door bedreigt ons het euvel der vereenzelviging. Fronten kunnen wisselen, maar de grondpositie blijft gelijk. Nu eens was het 'rechts' dan weer 'links' dat eigen stellingnamen vereenzelvigt met Gods wil en Gods plan. In Kerknieuws van 22 juni geeft N. Scheps enkele voorbeelden van dit euvel.

Er worden ook in de kerkelijke wereld zoveel vreemde dingen verkondigd dat ik niet zo spoedig schrik. Ze doen maar, denk ik, als ik weer eens een of andere dwaze kreet verneem. Al die opwinding die soms ontstaat, omdat er weer iemand iets beweert, begrijp ik nooit zo goed. Maar enige tijd geleden las ik een uitspraak die ik toch wel schokkend vond. Een priester ergens in Nederland had als zijn mening te kennen gegeven dat God achter het I.K.V. staat. Je moet maar durven. Ik vind zo' n uiting de reinste blasfemie. Als we zo doorgaan, kunnen we nog heel wat beleven, dacht ik. Stel je voor dat je in allerlei situaties zegt dat je weet wat God zou doen. Gaat het dan niet van kwaad tot erger? Om misverstand te voorkomen stel ik voorop dat ik zo'n opmerking niet afkeur, omdat ze uit de mond van een aanhanger van het I.K.V. komt. Als de man had gezegd dat God zich achter het I.C.T.O. schaart, zou mijn schrik niet minder groot zijn geweest. Het is wel erg dat je zo iets haastig verklaren moet, wil je niet een of ander etiket opgeplakt krijgen, maar zo gaat dat in een samenleving waarin de evenwichtige, principiële discussie steeds meer moet wijken voor polariserende slogans.

We kunnen nog heel wat beleven. Ja en we beleven ook heel wat. Want dezer dagen meldde de pers dat tijdens een politiek nachtgebed in Frankfort - blijkbaar is van politieke avondgebeden het nieuwtje al weer af - dr. Luise Schottroff, hoogleraar in de theologie te Mainz had verklaard dat God ondubbelzinnig voor een werkweek van vijfendertig uur is. Wie dat beweert, verkondigt een dwaalleer, aldus het commentaar van bisschop Harms te Oldenburg daarop. Gelijk heeft hij.

Het gaat inderdaad van kwaad tot erger. Want deze kreet is nog zo mogelijk nog kwalijker dan de leus dat God het I. K. V. wil. De werkgelegenheid - hoe belangrijk ook - ligt toch op een ander dan de moderne bewapening, die een kwestie van leven of dood is. Dat iemand op dat terrein in zijn emoties tot ongerijmde uitspraken komt, is gemakkelijker te verklaren dan dat iemand dat doet op het gebied van de werkgelegenheid - hoe belangrijk die ook is.

Iemand zal vaak oprecht menen dat God van hem vraagt dat hij ten aanzien van allerlei zaken tot een bepaalde keuze komt. Dat moet hij met zijn geweten uitmaken. Maar dat is nog wat anders dan dat hij gelooft dat God denkt wat hij denkt. Je kunt ervan overtuigd zijn dat je ter wille van je geweten vegetariër moet zijn of de eed niet mag afleggen, maar dat betekent niet dat je weet dat God die mening deelt.

Nu staan die priester en die professor niet alleen. Je hoeft niet aan de afgezaagde voorbeelden van de kruisvaarders met hun uitroep: 'God wil het' of van de Kerk die de wapens zegende, te herinneren om dat te bewijzen. Er zijn immers veel staaltjes van deze zelfverzekerdheid te geven.

Zo wisten sommige dominees dat het evangelie links of rood is. Socialisten hebben Jezus de grootste socialist genoemd. Nationalisten hebben er zich op beroemd de oorlogen des Heeren te voeren. Veel mensen hebben blijkbaar behoefte aan een onfeilbaarheidsverklaring. Want dat betekenen zulke leuzen. Als je weet dat God dezelfde keus doet als jij, heb je het bij het rechte eind. Je hebt Gods goedkeuring, je maakt geen fouten, je bent onfeilbaar. Er wordt wel veel afgegeven op de onfeilbaarheid van de paus - en u zult van mij niet verwachten dat ik enig woord ter verdediging daarvan zal schrijven - maar er lopen heel wat pausjes rond. 'Ik vind het en God vindt het ook.' De Here God wil wel dat de zijnen Hem ook in allerlei politieke en maatschappelijke zaken zullen dienen en dat dit uit hun keuze blijkt. Maar Hij laat hun in alle omstandigheden en zeker ze moeilijke zijn hun eigen verantwoordelijkheid. Soms is de problematiek zo ingewikkeld dat christenen met grote aarzeling een standpunt kunnen bepalen. Ze weten dat ze niet onfeilbaar zijn. De kruistochten liggen eeuwen achter ons. Maar kruisvaarders zijn er nog steeds.

Terecht wijst Scheps er op hoe door dit soort vereenzelvigingen onder de christenheid veel kwaad wordt gesticht. Het blijkt kennelijk altijd weer moeilijk voor ons te erkennen dat God in de hemel is en wij op de aarde. Dat Hij de Gans Andere is, Die niet over zich laat beschikken, wil er maar moeilijk in. 'Wij zijn vaak niet veel verder dan de Israëlieten in 1 Sam. 4 die met het meenemen van de ark in het leger ook van mening waren, dat God aan hun kant stond. Het derde gebod blijkt in allerlei opzicht zeer actueel. Laten we eerbiedig en ootmoedig de Naam belijden, biddend en vragen de wil des Heeren te mogen verstaan. Want bidden is juist het tegendeel van vrome zelfverzekerdheid.

***

De opstelling van de kerk in een gesaeculariseerde wereld

Daarover refereerde prof. dr. H. Jonker op de conferentie van de Confessionele Vereniging. In het Hervormd Weekblad van 14 juni vinden we een weergave van zijn lezing. Jonker begon met te herinneren aan Ps. 56 : 6 berijmd: 'Gij hebt mijn ziel beveiligd voor de dood'. Dat is het hart van het christelijk geloof en in dit psalmvers vinden we de gehele praxis van de kerk onder woorden gebracht. Bezinning op taak en roeping van de kerk zal hier in het hart van de Godsopenbaring moeten inzetten. Niet de theorieën over kerk en wereld, maar de waarheid van Gods heilsopenbaring dient vertrekpunt te zijn. Steeds weer heeft de kerk tussen twee klippen moeten doorvaren:

Als men de geschiedenis van de Kerk tot op heden overziet moet men tot de conclusie komen dat de Kerk als een schip steeds tussen twee klippen heeft moeten varen, nl. die der veruiterlijking en die der verinnerlijking. Bij de veruiterlijking verliest de Kerk haar geheim, bij de verinnerlijking verliest de Kerk de wereld. Ik geef een paar voorbeelden.

Het jaar 1984 is niet alleen het jaar van George Orwell en Willem van Oranje, het is ook het gedachtenisjaar van Geert Grote, die zes eeuwen geleden overleed. Geert Grote was de vader van de Moderne Devotie. Hij werd in 1340 als zoon van een der schepenen in de stad Deventer geboren. Hij ondernam vele reizen, studeerde in Parijs, theologie en anthropologie, maar veranderde zijn levensdoel toen hij op 34-jarige leeftijd door een Karthuizer werd bekeerd. De laatste 10 jaar van zijn 44-jarig leven besteedde hij in de dienst van God als prediker, schrijver van bevindelijke lectuur en inspirator van de beweging van de Moderne Devotie. De Moderne Devotie was in die tijd een reactie op het verval van geestelijk leven. Groepjes mannen en vrouwen vormden gemeenschappen in Deventer, Utrecht, Zwolle en elders. Ze werden broeders en zusters van het gemene (gemeenschappelijke) Leven genoemd. Het geestelijk leven was vooral gericht op de meditatie van het lijden van Christus. Wie zich in het lijden van Christus verdiept mag het uur van zijn eigen dood met vertrouwen tegemoet zien. In de veertiende eeuw kreeg dit lijden steeds meer aandacht. In schilderijen en houtsneden werden de geseling en kruisiging zo realistisch en gruwelijk mogelijk afgebeeld, geïnspireerd door Psalm 22 en Jesaja 53. Het Lam Gods deelt het lijden van de mensheid. In die tijd werd er ook ontzaglijk veel geleden vanwege pest-epidemieën en de honderdjarige oorlog tussen Engeland en Frankrijk. Een typisch voorbeeld van de invloeden van de Moderne Devotie kunt u nog terugvinden in de bouwstijl van de Dom van Utrecht. De hedendaagse Domkerk met haar twee dwarsbeuken en het koor is het overblijfsel van de eertijds prachtige kathedraal. Het schip van de kerk stortte wegens te zwakke steunberen in augustus 1674 in elkaar door een cycloon, die boven de stad Utrecht woedde. De ruïne van het schip werd pas in 1826 opgeruimd en is nu een open plek tussen de hedendaagse kerk en de domtoren. Maar aan het stuk kerk dat overbleef kunt u nu nog de invloeden van de Moderne Devotie opmerken, want de kerk was eigenlijk een machtige symboliek in steen van de gekruisigde Chtistus. Het koor symboliseert het hoofd van Christus met de doornenkroon, de hoekige vorm van de koorafsluiting wijst nog op die doornenkroon. Het dwarsschip van de kerk, dat nu weg is, was het lichaam en de benen. De portalen van het dwarsschip en de portalen aan de westzijde bij de toren symboliseerden de wonden aan de handen en voeten. De kleinere deuren aan het koor geven de wonden van de doornenkroon weer en de grote deuren, die in het schip van de kerk waren aangebracht zag op de wonde in de zijde. Geert Grote is twee jaar na de voltooiing van de Domtoren in 1384 gestorven. Aan de Domtoren is gebouwd van 1321 tot 1382 dus zestig jaar. In die tijd was men ook begonnen met de bouw van het koor, de kerk zelf, gebouwd van het koor naar de Domtoren toe, kwam veel later klaar. In de tijd van Thomas a Kempis. Deze heeft Geert Grote niet gekend, hij werd in 1380 geboren een was 4 jaar toen Geert Grote stierf. Wel heeft hij een godsdienstige opvoeding van de opvolger van Geert Grote gehad, nl. Florentinus Radewijns.

In 1399 deed Thomas zijn intrede in het Augustijnen klooster op de Agnietenberg bij Zwolle en is steeds in dat klooster gebleven tot zijn dood in 1471. Geert Grote had maar een kort leven, 44 jaar. Thomas a Kempis een zeer lang leven nl. 91 jaar. Deze twee figuren hebben gewerkt aan de verinnerlijking van de Kerk als reactie op de veruiterlijking der Kerk als machtsinstituut. Wanneer de bisschop van Utrecht als bisschop gewijd werd, werd hij, in harnas als wereldlijk heer eerst ontvangen in de Buurkerk. Daar trok hij zijn harnas uit en deed zijn bisschopskleed aan, schreed in processie naar de Domkerk om daar als bisschop door de geestelijkheid ingewijd te worden. Deze verinnerlijking is begrijpelijk als reactie tegenover de veruiterlijking, maar is door de Reformatie niet overgenomen. Waarom niet, omdat de wereld werd afgeschreven.

De Reformatie heeft het moment van de innerlijkheid bewaard, maar tegelijk geweten dat Gods liefde zich uitstrekt naar de wereld. De veruiterlijking verliest het heilgeheim. De verinnerlijking de wereld. Ook in onze tijd zijn dit, aldus Jonker, de klippen die de kerk moet zien te vermijden. Hoe voorkomen we de gevaren van veruiterlijking en verinnerlijking? Jonker meent dat een prioriteitenlijst van de levensvraagstukken kan duidelijk maken wat voorop moet in de kerkelijke praktijk. Eerste aangelegen zaak blijft de persoonlijke levensproblematiek: het innerlijk van God richt zich op het innerlijk van de mens. Bijbels, confessioneel en apostolair zijn goede motieven aan te geven voor de aandacht voor de persoonlijke levensproblematiek in de relatie God-mens. Van daaruit kunnen we en moeten we de intermenselijke relaties in het oog vatten, met name in het diakonaat. Terwijl dan ook de makro-problemen op de juiste wijze in het vizier komen, in de pastorale begeleiding inzake speciale en politieke vragen. De kerk wake evenwel wel voor grensoverschijdend bezig zijn, juist terwille van de zuiverheid van het profetisch spreken. Het zijn belangrijke gedachten ten aanzien van de opstelling van de kerk in de wereld. Steeds weer blijkt hoe zeer dit onderwerp onze aandacht vraagt. In tal van praktische zaken stuiten we er op. Eredienst en pastoraat, diakonaat en gemeente-toerusting, apostolaat en catechese hebben er mee te maken. En het is van vitaal belang, waar we dan ons standpunt nemen. Wij kunnen niet straffeloos de bijdragen van de gedragswetenschappen negeren. Maar wij kunnen evenmin (liever gezegd: nog minder) straffeloos de gedragswetenschappen en haar resultaten tot uitgangspunt nemen voor de kerkelijke praxis. Want dan plegen we verraad aan de grondwoorden van de Schrift en werken mee aan een secularisering van de heilsopenbaring. In de polariteit van Woord en werkelijkheid blijve het uitgangspunt van de Woordopenbaring.

Ik heb uit het belangrijke referaat van Jonker maar een gedeelte kunnen weergeven. Het zij u zeer ter lezing aanbevolen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen