Om de schat van Christus’ bruid

Wie enigszins thuis is in de Nederlandse belijdenisgeschriften zal bovenstaande titel terstond herkennen. Ze is ontleend aan de Dordtse Leerregels die stellen dat de Kerk, de Bruid van Christus, de ware leer altijd als een schat van onwaardeerbare prijs teder heeft bemind en standvastig verdedigd (5, XV). Om de verdediging van die leer ging het in het conflict met de Remonstranten. En daarom ging het eveneens in de periode van de kerkgeschiedenis die ons beschreven wordt in het boek dat deze titel draagt. Welke periode dat is leert ons de ondertitel: 'Vaderlandse Kerkgeschiedenis sinds Reveil en Afscheiding'. De auteur van dit kloeke werk, de heer W. van der Zwaag, is hoofd van de bassisschool der Gereformeerde Gemeente te Barneveld. Daarnaast gaat zijn interesse uit naar de vaderlandse kerkgeschiedenis van de vorige eeuw, waarover hij in het Reformatorisch Dagblad reeds heel wat heeft gepubliceerd. Ik aarzel niet de breed opgezette en diep borende studie die hij thans het licht deed zien, een standaardwerk te noemen.

De inhoud

Het is niet weinig wat ons in dit boek geboden wordt. Allereerst wordt de situatie geschetst van de vaderlandse kerk voor en na de Franse Revolutie. Daarna komen Réveil en Afscheiding uitvoerig aan de orde, ook in hun onderlinge samenhang. Daar tussenin is een afzonderlijk hoofdstuk gewijd aan de persoon en het werk van Kohlbrugge. We horen van de interne meningsverschillen binnen de jonge kerken der Scheiding, maar ook van hen die een eigen weggingen (Ledeboer en Budding), èn van de getrouwen die in de vaderlandse kerk bleven om daar de strijd voor kerkherstel voort te zetten. De Doleantie van 1886 en de Vereniging van Afgescheidenen en Dolerenden (1892) en het Neo-Calvinisme van Kuyper zijn de volgende onderwerpen. De auteur schenkt daarna veel aandacht aan de herleving van het oude Calvinisme bij Hoedemaker, Visscher en Kersten. Tenslotte wordt de balans opgemaakt van de Gereformeerde Gezindte zoals die in de 20-ste eeuw reilt en zeilt. In een slothoofdstuk laat de auteur zien vanuit welk principe hij deze studie schreef: het gaat hem blijkbaar, dwars door scheiding en scheuring heen, om de Una Sancta, de éne heilige Kerk, die tot het eeuwige leven is uitverkoren en door Woord en Geest wordt vergaderd.

De invalshoek

Het aparte van dit boek is dan ook de invalshoek van waaruit de recente kerkgeschiedenis wordt belicht. Er is al veel gepubliceerd over Réveil, Afscheiding en Doleantie. Maar meestal gebeurde dat vanuit de optiek van de (kerkelijke) Gereformeerden. Van der Zwaags interesse gaat echter uit naar de 'bevindelijke' richting en hij benadert de geschiedenis duidelijk vanuit het 'oud-gereformeerde' standpunt. Er loopt bij hem een lijn van Calvijn via de Nadere Reformatie naar Kersten, hoewel hij de andere gescheiden kerken, en 'hen die bleven' niet uitsluit. Dat houdt in dat hij niet geheel objectief is, maar deze eis kan aan geen enkele (kerk-)historicus worden gesteld. Betrokkenheid bij de kerk en haar historie doet altijd een eigen standpunt innemen van waaruit de anderen worden beoordeeld. En de 'smalle gemeente' is vaak zo negatief behandeld dat het geen kwaad kan wanneer ze eens de volle aandacht krijgt! Dat is de sterke, en tegelijk ook de zwakke zijde van dit boek, waarin toch een deel van de kerkgeschiedenis onbesproken blijft. Vandaar is de titel 'Vaderlandse Kerkgeschiedenis sinds Réveil en Afscheiding' een beetje te weids...

Grondig en evenwichtig

Overigens getuigt de auteur in dit boek van zijn grote belezenheid op het terrein dat hij heeft verkend. Zelfs de meest recente publicaties zijn verwerkt en opvallend vaak wordt uit de bronnen geciteerd. Jarenlange studie moet aan dit boek ten grondslag liggen.

Wat de feiten en de gebeurtenissen betreft zullen kenners van de vaderlandse kerkhistorie misschien niet zoveel nieuws ontdekken, maar het verdienstelijke is juist dat alles zo, systematisch op een rijtje is gezet en dat de grote verbanden in het oog worden gehouden. Bovendien worden nietgeestverwanten - ondanks het duidelijke uitgangspunt - ruimschoots aan het woord gelaten en meestal ook eerlijk en evenwichtig behandeld.

Natuurlijk plaatst men af en toe weleens een vraagteken. Ik deed dat meer dan eens wanneer de visie op het Verbond aan de orde kwam. Naar mijn mening heeft de auteur zich al te zeer laten leiden door de interpretatie die de Gereformeerde Gemeenten hebben gegeven in de leeruitspraken van 1931. Of dat echter de klassiek-Gereformeerde Verbondsleer is moet nog bewezen worden...

Enkele vlekjes

Ik heb dit boek grondig gelezen en vrijwel nergens een onjuistheid of een drukfout geconstateerd. Eén uitzondering moet worden gemaakt voor het geboortejaar van Da Costa. Dat is niet, zoals op bladzijde 37 staat vermeld, 1791 maar 1798. Verder heeft de auteur soms de hinderlijke gewoonte, zonder enige noodzaak het onbepaald lidwoord te laten voorafgaan aan een eigennaam. Ik zou er vele voorbeelden van kunnen geven, maar ik signaleer alleen bladzijde 47, waar het al zes keer gebeurt: een Da costa, een. De Clercq, een Bilderdijk, een Da Costa, een Messchert, een Koenen.

Overigens heeft Van der Zwaag ons een dienst bewezen met deze boeiende en lezenswaardige studie, die een aanvulling vormt op de bestaande literatuur over Réveil, Afscheiding en Doleantie. Liefhebbers van de vaderlandse kerkgeschiedenis kunnen er vele genoeglijke uren aan beleven en beschikken tevens over een betrouwbaar naslagwerk op dit terrein. Het boek bevat 64 foto's.

N.a.v. W. van der Zwaag, Om de Schat van Christus' bruid, Uitg. De Groot, Goudriaan, 1984, 315 blz., prijs, ƒ 49, 50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen