De GOS over apartheid

Toen de Gereformeerde Oecumenische Synode zich in Chicago uitvoerig bezig hield met de situatie in de Gereformeerde Kerken en de participatie van deze kerken in de GOS, werd in Nederland middels de media gesuggereerd, dat de uitvoerige aandacht voor de Gereformeerde Kerken de aandacht moest afleiden van de Zuid Afrikaanse kerken met hun problematiek van de apartheid. Deze kerken zouden achter de schermen proberen hun problematiek naar een verloren hoekje van de agenda te schuiven.

Enkele dagen later werd deze gedachte gelogenstraft. Een volle middag en avond (tot na middernacht) werd over de apartheid gesproken. In 1982 verklaarde de Nederlands Gereformeerde Zendings Kerk in Zuid Afrika (NGSK), dat de morele en theologische rechtvaardiging van apartheid een kwestie is van 'status confessionis' (staat van belijden). Deze kerk had terzake een brief geschreven aan de lidkerken met daarbij een resolutie betreffende racisme in Zuid Afrika, die was aangenomen door de World Alliance of Reformed Churches (WARC) in Ottawa in 1982. De lidkerken werd gevraagd uit te spreken dat apartheid en racisme strijdig zijn met het Evangeie. De uitdrukking afgoderij werd gebezigd.

De Gereformeerde Kerken in Nederland hadden gevraagd de WARC resolutie op de GOS-agenda te plaatsen. De Orthodox Presbyterian Church (OPC) had gereageerd door te schrijven dat apartheid 'onbijbels en moreel onjuist is ... (en) dat pogingen om apartheid theologisch te rechtvaardigen de integriteit van onze gemeenschappelijke belijdenis als gereformeerde kerken in opspraak brengt'.

Beraad

We zullen hier niet de hele gang van de discussie laten volgen. Per slot van rekening is over zaken als deze al zo vaak gedis­cussieerd. De discussies cirkelden uiteindelijk om de vraag of de kwestie van apartheid binnen de kerken te maken heeft met 'status confessionis' en of apartheid moet worden aangemerkt als 'ketterij'.

Prof. dr. K. Runia gaf een historisch doorkijkje met betrekking tot het begrip status confessionis. In de strijd om de 'adiophora' (de zaken van tweede orde) geldt christelijke vrijheid, zo meenden de Lutheranen in de zestiende eeuw. Plotseling kan zo'n zaak van tweede orde echter een bijzonder gewicht krijgen en mag iets dat op zichzelf wel geoorloofd is in die omstandigheden beslist niét gedaan worden. Men sprak dan van een casus confessionis (een geval van belijden). Later zei men: dan ben je dus zelf in statu confessionis.

Hoewel Lutheranen deze uitdrukking voornamelijk gingen gebruiken voor de hoofdwaarheden van het belijden, ging Bonhoeffer terug naar de oorspronkelijke betekenis. Je mag normaal best verklaren dat je van 'het arische ras' bent. Maar in 1934 was dat juist een status confessionis. Zo wilde Runia dit begrip ook van toepassing doen zijn op apartheid.

Prof. dr. B. Spoelstra van de Gereformeerde Kerk van Zuid-Afrika (Dopperkerk) stelde dat er in zijn kerk geen sprake was van theologische rechtvaardiging van apartheid, maar dat het een practische kwestie was.

Status Confessionis werd door een van de deelnemers zo omschreven: 'wie ja zegt tegen Christus, zegt nee tegen apartheid, wie ja zegt tegen apartheid zegt nee tegen Christus'.

Besluiten

De synode verwierp uiteindelijk een minderheidsnota, waarin werd bepleit om de zaak van de apartheid met betrekking tot genoemde status confessionis nog eens een aantal jaren in studie te nemen. De volgende besluiten - een meerderheidsrapport van een commissie onder voorzitterschap van prof. dr. J. P. Versteeg (chr. geref.), werden met overgrote meerderheid aanvaard.

1. De synode verklaart dat waar kleur of ras en/of nationale identiteit tot een absolute kwestie worden gemaakt, die fundamenteel de gemeenschappelijke humaniteit bepaalt en kwalificeert, daar vormt één en ander een ideologie, die in tegenspraak is met de Schrift.

2. De synode verklaart dat waar een volledig lidmaatschap in een gemeente van de kerk van Jezus Christus of deelname aan het Heilig Avondmaal toegestaan of niet toegestaan wordt op basis van ras of nationaliteit, daar zijn kleur of ras en/of nationale identiteit in feite tot een absolute zaak gemaakt, die fundamenteel de gemeenschappelijke menselijkheid bepaalt en kwalificeert van alle personen. Datzelfde geldt wanneer het burgerschap, met alle rechten en voorrechten, vrije, en onbeperkte deelname aan het economisch leven van de gemeenschap of in de sociale functies en openbare aangelegenheden, toegestaan is of niet toegestaan is op grond van ras en nationaliteit. Hetzelfde geldt wanneer het nationaal bestaan als een politieke grootheid wordt gedefinieerd en waar bezit van land of eigendom in een territoriale staat toegestaan is op grond van ras of nationaliteit. Kortom, waar ook maar de officiële status van een persoon, met volle waardigheid, rechten en voorrechten, afhankelijk is van daartoe-verwaardigd-zijn door een bepaald gezag, zijn een specifieke raciale en nationale identeit, kleur of ras in feite tot een absolute zaak gemaakt.

Wanneer de staat, die onder Gods hoedster van de rechten en de plichten van ieder mens een verdediger van récht moet zijn, bouwt op het principe van racisme, wordt zij een machtsstructuur, die een valse ideologie oplegt en systematisch onrecht bevordert.

Wanneer de kerk, die in Christus 'één Lichaam met vele leden' is, zulk een ideologie bepleit of nalatig is in het afwijzen ervan, ontkent zij haar belijdenis van eenheid in Christus en is medeverantwoordelijk voor het voortduren van een situatie hierboven genoemd.

3. De synode verklaart dat wanneer het kwaad van zulk een ideologie uiteengezet is binnen de kerk zélf en de kerken desalniettemin voortgaan zulk een ideologie ie dragen of nalatig zijn in het afwijzen ervan, er sprake is van Status Confessionis. Dit betekent dat deze bizondere zaak een punt van belijden is geworden, waarover men niet kan verschillen zonder de integriteit van het hele christelijke belijden aan te tasten. In zo'n situatie dient elke lering van de kerk, die deze ideologie zou willen verdedigen, als ketterij te worden beschouwd, d.w.z. in strijd met de leer van de Schrift.

4. De synode besluit deze zaken aan de lidkerken in Zuid Afrika voor te leggen en hen te vragen ernstig te overwegen of deze status confessionis voor hen is aangebroken en hun antwoord, met motiveringen voor november 1986 te zenden naar het Interim Comitee. Het Interim Comitee wordt opgedragen deze antwoorden naar alle lidkerken van de GOS te zenden.

Lijn van de WARC

Het is duidelijk dat de GOS met deze besluitvorming de lijn van de WARC heeft gevolgd, zij het dat men de Zuid-Afrikaanse kerken niet voor de consequenties van uittreding heeft geplaatst. Sommige gedelegeerden, hoewel afwijzend ten aanzien van apartheid als principe, wilden liever het woord ketterij vermijden en alleen spreken van 'strijdig met de Schrift', omdat dit woord thans vooral in de context van een bepaalde theologie (zeg bevrijdingstheologie) in zwang is voor met name ethische kwesties en dan ook nog weer selectief. Daar waar het woord ketterij voor confessionele afwijkingen niet meer gebruikt wordt, wordt dit woord soms gemakkelijk in de mond genomen inzake de macro-ethische kwesties.

Dat neemt intussen niet weg dat het zicht op de eenheid van de gemeente, als het gaat om ras, huidskleur, nationaliteit, ook wel terdege het belijden der kerk raakt en dat theologische onderbouwing van apartheid in strijd moet worden geacht met de Schrift. Afgevaardigden op de GOS, met name ook van niet blanke kerken, die zich enerzijds scherp keerden tegen ontwikkelingen in confessioneel opzicht binnen de Gereformeerde Kerken, keerden zich even onomwonden tegen theologische rechtvaardiging van apartheid. Juist bij vertegenwoordigers van genoemde kerken bleek deze zaak diep te zitten. Van blanke Zuid-Afrikaanse zijde werd overigens nogal verschillend gereageerd. Er kwam in ieder geval geen scherpe verklaring zoals enkele dagen eerder van de zijde van de delegatie van de Gereformeerde Kerken.

Gereformeerde oecumene onder spanning

Inmiddels heeft deze bijeenkomst van de GOS in Chigaco de oecumene binnen de gereformeerde wereld wel op spanning gebracht. Het zal de vraag zijn of de synode van de Gereformeerde Kerken besluiten zal nog langer in de GOS te blijven. Sommigen menen van wel, omdat deze kerken dan ook invloed kunnen blijven uitoefenen op kerken in de derde wereld. Verder is het de vraag wat de Zuid Afrikaanse kerken zullen doen met de toch zwaarwegende uitspraken in hun richting. Door een vertegenwoordiger van de Nederduits Gereformeerde Kerk van Zuid Afrika werd in feite al aan de ketting of met de geldbuidel gerammeld door te zeggen dat het de vraag is of de GOS na 1986 wat het budget betreft nog zal kunnen rekenen op bijdragen van deze kerk.

Hoe dan ook, de gereformeerde wereld, vertoont, evenals in eigen land, weinig eenheid, weinig echte samenhang. Valt de GOS een keer weg als orgaan voor bezinning op vraagstukken in wereldverband in gereformeerde zin, dan is de vraag waar gereformeerde oecumene in wereldverband dan nog wél wordt gepraktiseerd. Wanneer de Gereformeerde Kerken in Nederland uit de GOS stappen zou het wel eens kunnen zijn dat op langere termijn de amerikaanse zusterkerk, de Christian Reformed Church, volgt. Wanneer de Gereformeerde Kerken blijven zullen ongetwijfeld andere kerken opstappen.

De tijd zal leren of de GOS in haar huidige samenstelling 1988 haalt. De eenheid van de gereformeerde wereld wordt er niet beter op. Dat is de teleurstellende les van Chicago.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen