Hervormd en Gereformeerd

Hóé men het proces 'Samen op Weg' ook beoordeelt, voor ieder is het duidelijk dat er zeer wezenlijke verschillen bestaan - over de hele linie - tussen de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken. Verschillen, die niet alleen zijn te typeren met het begrip kerkgevóel maar die ook alles te maken hebben met het kerkbegrip en niet minder ook met de spiritualiteit, de geestelijke beleving. In de huidige fase van het proces komen deze verschillen nu onomwonden aan de orde. Er worden om zo te zeggen letterlijk boekjes over open gedaan. Er verschijnen namelijk publicaties, waarin de spanningsvelden duidelijk worden aangegeven, met de bedoeling om één en ander te bespreken in de kerk in het algemeen en de gemeenten in het bijzonder. Me dunkt dat het geboden is om van de aangereikte stof kennis te nemen, want nog maar al te veel ontbreekt het aan kennis van zaken als het gaat om het proces dat op gang is. De 'Centrale voor het Vormingswerk' te Driebergen en het 'Toerustingscentrum van de Gereformeerde Kerken' te Leusden deden een boekje het licht zien, getiteld 'Knelpunten als uitdaging', bedoeld 'voor gesprekken over samen-onder-weg'. Bij Boekencentrum verscheen een boekje getiteld 'Spreken over samen op weg'. Beide boekjes zijn geschreven door meerdere auteurs uit hervormde en gereformeerde kring, waarbij de kritische stemmen over en weer niet ontbreken. Op enkele facetten ga ik hieronder wat nader in.

Kerkbesef

In het eerstgenoemde boekje (Knelpunten...) gaan dr. R. J. Mooi (herv.) en prof. dr. H. B. Weijland (geref.) in op het kerkbesef. Dr. Mooi waardeert de Hervormde Kerk als een kerk, die zich niet zo gemakkelijk zal afgrenzen als een afgescheiden groep tegenover 'de anderen'. 'Het is een kerk met brede randen en niet sterk afgebakende grenzen. Als de samenleving worstelt met het probleem der secularisatie, dan kent de kerk eveneens dit probleem binnen haar eigen grenzen.' En verder: 'een kerk, waarin je ademen kunt, omdat allen in de kerk je die ruimte geven'.

Gereformeerden echter - zegt prof. Weijland - wilden allereerst één zijn door het samen eens te zijn. 'Hoewel de Gereformeerden de oude pretentie over hun(?) kerk als "meest zuivere openbaring van het Lichaam van Christus" reeds lang hebben laten varen, blééf een stuk felheid waarmee werd en wordt gestreden voor de "waarheid" van het Evangelie. Daarvoor wil men staan, ongeacht de vraag of die waarheid klassiek dan wel eigentijds moet worden uitgelegd.'

In het boekje 'Spreken over Samen op Weg' zegt dr. S. Meyers daar óók het een en ander van. Hij spreekt over kritiek vanuit de Ned.-Herv. Kerk op gereformeerden 'vanwege hun uniformiteit', waar gereformeerden heel boos over worden. Letterlijk: 'dat kan ik begrijpen. Ik kan alleen niet begrijpen dat ze daar boos over blijven, en nu opeens ophouden met doordenken. Jarenlang zijn wij als hervormden door gereformeerden openlijk van de kansels in gebreke gesteld en als ongehoorzaam gebrandmerkt, met mijzelf als jeugdig en passief getuige. Nooit hebben de hervormden op deze wijze lik op stuk gegeven. Als dan in een paar hervormde kerkelijke organen eens goed wordt uitgehaald tegen de gereformeerden, krijgen ze niet eens koekje van eigen deeg - het is tenslotte niet de NHK die spreekt - maar een prachtige gelegenheid om er wat aan te wennen hoe het onder hervormden soms toegaat, als een oefening voor straks wanneer wij wellicht herenigd zullen zijn, met pluraliteit en al'.

Kort en goed, gereformeerden zijn altijd samen gereformeerd geweest en willen het nu, na de bocht genomen te hebben, óók samen zijn. Als dit zich doorzet in Samen-op-Weg dan kunnen conflicten niet uitblijven. Bedoeld of onbedoeld zal de apostolaire drift, die gereformeerden eigen is, dan de kerk brengen onder de huidige moderne gereformeerde theologie, waarvan Meyers zegt: 'vele gereformeerden zijn van oordeel aan hun progressieve theologen echte bevrijding te danken te hebben. Over en voor hen ben ik zeer bezorgd'.

Kerk in de samenleving

De Gereformeerde Kerken kenden - zo schrijft dr. L. Schuurman (geref.) in het boekje 'Knelpunten...' - altijd het onderscheid tussen de kerk als instituut (de ambtelijke bijeenkomsten, kerkdiensten, prediking, sacramenten) en de kerk als organisme. Met het laatste wordt bedoeld dat als het om de maatschappelijke vragen gaat dit wordt overgelaten aan de organisaties en verenigingen van kerkleden, zoals christelijke politieke partijen, vakbonden, persverenigingen. Er is een antithese, een tegenstelling tussen wedergeborenen en niet-wedergeborenen, die tot uitdrukking komt in een tegenstelling tussen christelijke en niet-christelijke organisaties. De kerk als instituut deed dan intussen niét aan politiek, waagde zich niet aan politieke uitspraken.

De Hervormde Kerk daarentegen kent wél het getuigenis 'ten overstaan van volk en samenleving' en kent daarom na 1951, toen de kerkorde werd aanvaard, waarin ook het apostolaat geregeld was, de zogenaamde herderlijke schrijvens en boodschappen naar volk en overheid toe. Maar de afgelopen jaren is binnen de Gereformeerde Kerken de christelijke organisatie ter discussie gesteld.

Schuurman zegt: 'binnen eenzelfde kerkeraad zitten nu links- en rechts-stemmers en centrumstemmers'.

Ds. C. Mak (geref.) zegt in het andere boekje: 'het is niet teveel gezegd, wanneer we in de afgelopen twintig jaar een omslag consta­teren met alle gevolgen van dien. We zijn weggebroken uit ons isolement, al weet niemand precies waarheen we dan op weg zijn gegaan'. Dat alles heeft tot gevolg gehad dat de Gereformeerde Kerken de laatste tijd wel degelijk 'aan politiek zijn gaan doen'. Dr. Meyers zegt: 'bij gereformeerden bestaat nu de traditie om te breken met de eigen traditie ter wille van het moéten aanhaken aan het actueel levensbesef'.

Het resultaat is intussen dat de Gereformeerden, als het om het spreken van de kerk gaat in politieke of maatschappelijke zaken, de hervormden gaan overtreffen in beleid. Nog één keer dr. Meyers: 'progressieve gereformeerde theologen kijken even om naar Kuyper en Bavinck, negeren de grote traditie der kerk of stellen deze, heel oppervlakkig, frontaal in gebreke en gaan er op los'. 'Moderne gereformeerde theologie is dan ook meestal anders dan moderne hervormde.'

Welnu, hier ligt een tweede spanningsveld in Samen op Weg. Gevoegd bij de drang tot uniformiteit binnen de Gereformeerde Kerken is het gevaar levensgroot aanwezig dat het huidige maatschappelijke en politieke spreken van de Gereformeerde Kerken tot een zaak van belijden wordt gemaakt, waar ieder zich naar heeft te voegen. De kerk heeft gesproken, gehoorzaamheid voor allen is geboden!

Bevinding

Er is een derde veld waarop de verschillen groot zijn, noem het de religieuze beleving, de bevinding van het heil. Dr. H. Vreekamp (N.H., Epe) typeert bevinding naar Psalm 25 als 'verborgen omgang', of ook 'vreze des Heeren' en beschrijft hoe dit element functioneert of wordt opgevat in de diverse kringen van de Hervormde Kerk. Wat de gereformeerd-hervormden betreft, zegt hij dan: 'er zijn de gereformeerd-hervormden, aan wie vooral de erfenis van de Nadere Reformatie op het erf van de kerk in bewaring is gegeven en die in prediking en pastoraat op de hoogte gebracht worden van de diepte der verborgen omgang'.

Dr. G. Heitink (geref.) zegt dat in de Gereformeerde Kerken de spiritualiteit altijd sterk betrokken was op 'trouw aan Schrift en belijdenis'. Het woord bevinding heeft in gereformeerde oren al gauw 'een wat ziekelijke klank'. De spiritualiteit is nooit de sterkste kant geweest van het gereformeerde leven, zegt Heitink. En verder merkt hij op dat de bevindelijke lijn van de Afscheiding het, zeker na het afhaken van de Christelijke Gereformeerde Kerken (in 1892, v. d. G.), steeds meer moest afleggen tegen de leerstelligheid van de Doleantie. In de gereformeerde kring ging de aandacht voor de breedte ten koste van de diepte, zo concludeert hij.

Ook dr. S. Meyers gaat op dit aspect in. Een algemene klacht van 'rechts-hervormden' is, schrijft hij, dat de prediking van de rechtvaardiging van de goddeloze niet meer doorklinkt binnen de Gereformeerde Kerken 'terwijl ze er bovendien perplex van staan met welk een discipline dit gebeurd is en hoe uniform datgene is wat ervoor in de plaats is getreden. Met name in de kring van de GB mist men in prediking en geloofsbeleving de bevinding, de doorleving, de persoonlijke en existentiële elementen in de omgang met God'. 

Verder zegt Meyers: 'ik denk dat gereformeerden zich het verwijt onderweg de vroomheid te hebben verloren en de redelijkheid te hebben behouden en de wereldgerichtheid te hebben opgevoerd aan moeten trekken'.

Lessen voor allen

Het zou nu kunnen lijken bij 'lezing van het bovenstaande' alsof slechts gereformeerden onder kritiek staan. Niets is echter minder het geval. Wèl mag het licht vallen op zaken, die verschil in visie en beleving tussen hervormden en gereformeerden zó markeren, dat kerkelijk samengaan in de gemeenten grote spanningen oproepen zal, hoewel in de ene gemeente meer dan in de andere. Me dunkt dat die verschillen in de aard van de zaak terug te brengen zijn tot de wezenlijke punten, die hierboven genoemd zijn. De gedrevenheid aan gereformeerde zijde om samen (uniform) de nieuwe visie op taak en roeping van de kerk, vooral in maatschappelijk en politiek opzicht, gestalte te geven, gevoegd bij een manco aan bijbelse spiritualiteit is oorzaak van diepe kloven tussen op z'n minst gereformeerden en hervormd-gereformeerden, hoewel deze kwesties niet tot een bepaalde modaliteit beperkt zijn. Het zij alles in opscherpende liefde gezegd.

Ik haast me echter er aan toe te voegen dat er alle reden is om ook scherp kritisch naar eigen kerk en eigen modaliteit daarin te blijven kijken. Is datgene wat dr. R., J. Mooi b.v. over de ruimte zegt, die we elkaar in de kerk moeten geven, niet te spanningsloos, niet te veel gespeend van zicht op de belijdenis als bindende acte voor de kerk, met de dubbele betekenis van binding.

En verder, breedte die ten koste van de diepte gaat, is dat niet een gevaar dat altijd weer het kerkelijk leven over de héle linie bedreigt?

In beide boekjes wordt, als het over de bevinding gaat, vooral gewezen op wat in de Gereformeerde Bond daarmee bedoeld wordt en hoe het functioneert. Het is echter met zeggen niet te doen. Ook in 'onze kring' is waakzaamheid geboden, opdat bevinding niet onder gaat in leerstelligheid en nadruk op belijdenistrouw zonder leven uit de religie der belijdenis, in wettisch formalisme of ook in oppervlakkige voorwerpelijkheid.

Bevinding - hoe moeilijk ook te definiëren - is geen gegeven vóór een bepaalde kring maar gegeven van de Heilige Geest in een voortdurende worsteling om de waarheid en het kennen van de Waarheid in de persoon van de Middelaar.

Schuldbesef

Bevinding heeft ook alles te maken met .schuldbesef, verootmoediging, schuldbelijdenis. Zodra we in de sfeer van de werkheiligheid of de kerkheiligheid zitten is de ootmoed weg en dus de bevinding. Het gaat vandaag in beide kerken om een waarachtige terugkeer tot de Heere en Zijn dienst, om een waarachtige vernieuwing van de gemeente - God geve het - die niet los staat van waarachtige bekering van mensen.

Hierboven kwam even de antithese aan de orde, de tegenstelling tussen wedergeborenen en niet-wedergeborenen, die leiden moest - althans zo werd dat tot voor kort in de Gereformeerde Kerken gesteld - tot christelijke organisaties. Wie de tegenstelling tussen wedergeborenen en niet-wedergeborenen echter alleen zoekt in de tegenstelling kerk-wereld komt al te gemakkelijk tot triomfantelijkheid. Maar die tegenstelling loopt ook dwars door de kerken heen. Dat is niet alleen het geval in een volkskerk, waar een grote rand van niet meelevenden is, maar ook in een gereformeerde kerk, waar ieder meeleeft en waar niet-meeleven onder tucht wordt gesteld. De noodzaak van bekering geldt binnen de kerk en telkens wéér. En daarom is juist onbekeerlijkheid reden tot diepe verootmoediging.

Maar daarom zal juist de inhoud van de prediking bevindelijk zijn, wil ze bijbels zijn. Dat wil zeggen: oproepend tot verootmoediging, tot bekering; en getoonzet door lijden aan onbekeerlijkheid van mensen, van ons eigen hart (óók na ontvangen genade) en van de wereld en het zuchten onder de gevolgen van de zonde. Daarom is schuld­belijdenis over het verleden door beide kerken onontbeerlijk

In de prediking komt het diepste van het kerk-zijn openbaar. Daar zal - ook in Samen op Weg - verbinding zichtbaar worden tussen hen, die God vrezen, maar zal scheiding openbaar komen tussen hen die leven mogen uit de genade of die beseffen dat het om onverdiende genade gaat en hen die leven in werkheiligheid en het daarvan verwachten, desnoods in bezig zijn met de brede wereldvragen, zonder dat echter het besef leeft: 'maar één ding is nodig'.

N.a.v. R. J. Mooy e.a., 'Knelpunten als uitdaging', besteladres Centrale voor Vormingswerk, Postbus 1100, Driebergen, 52 pag.

S. Meyers e.a., 'Spreken over samen op weg', Boekencentrum, 's Gravenhage, 96 pag., ƒ 12, 90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen