De GOS 1984 over kerk, Wetenschap en Technologie

Eén van de zaken die op de Gereformeerde Oecumenische Synode in Chicago aan de orde zijn geweest, maar die in de pers niet de aandacht hebben gekregen die ze verdienden, is het rapport over 'De Kerk, wetenschap en technologie' (The Church, Science en Technology'), opgesteld door D. P. Botha, A. Kouwenhoven, R. Mouw en E. Schuurman.

In dit rapport wordt een poging gedaan om de geestelijke crisis te schetsen waarin onze (en dan wordt met name gedacht aan de westerse, post-christelijke) cultuur is terecht gekomen in verband met de overweldigende ontwikkeling en invloed van wetenschap en technologie (dat is de toepassing van de wetenschap voor praktische doeleinden). De enorme problemen waarmee we in onze eeuw geconfronteerd worden zijn ons allen maar al te goed bekend: de dreiging van atoomwapens en atoomenergie, de werkloosheid als gevolg van automatisering en toenemend gebruik van computers, de vragen rond genetische manipulatie, de problemen van de nieuwe medische ethiek, het milieubederf, de uitputting van de natuurlijke hulpbronnen, de toenemende anonimiteit en eenzaamheid in de gestroomlijnde moderne maatschappij.

Nu kan men al deze vraagstukken apart onder ogen zien, maar het is evenzeer en zelfs in de eerste plaats van belang te letten op de geestelijke en historische achtergrond van de moderne ontwikkelingen in wetenschap en techniek. Het is duidelijk dat onze cultuur meer en meer crisisverschijnselen vertoont. Het doemdenken is niet van de lucht. Tegelijkertijd is het onmiskenbaar dat de cultuur door en door geseculariseerd is, verwereldlijkt, onttrokken aan de invloed van God en Zijn Woord. Wat is de samenhang tussen die beide gegevens? Ligt de secularisatie ten grondslag aan de crisis?

Futurologie

In de futurologie, dat is de leer van het op de toekomst gericht denken, zijn twee hoofdstromingen te onderscheiden.

Er zijn de evolutionaire en revolutionaire futurologen. Bij de evolutionaire futurologie - die dus uitgaat van een geleidelijke ontwikkeling ten goede - speelt de wetenschap een rol van 'religieuze' betekenis. De mens vertrouwt zijn leven aan de wetenschap toe. De wetenschap maakt het mogelijk de evolutie te sturen in de richting van een heilrijke toekomst. De hogepriesters van de moderne wetenschap moeten er zorg voor dragen dat we greep krijgen op de onstuimige ontwikkelingen in de cultuur. De techniek is de motor van de vooruitgang en de toenemende wetenschappelijke kennis is de brandstof, terwijl de wetenschappers het stuur moeten hanteren. Het diepste motief achter deze visie is dat van de menselijke autonomie. De mens is de maat van alle dingen. Door eigen kracht wil hij het verloren paradijs heroveren. Hij ziet nu de mogelijkheid daartoe liggen in de fascinerende ontwikkeling van wetenschap en techniek.

Anderzijds is er de revolutionaire futurologie. Binnen deze denkwijze wordt een totale en radikale omwenteling voorgestaan. Het roer moet om! Het gaat verkeerd wanneer de trends van de huidige ontwikkeling zich voortzetten. Er zal dan steeds meer 'vervreemding' optreden, mensen worden nummers in de computer-maatschappij! Een pleidooi wordt gevoerd voor de fantasie, voor de vrijheid, voor een nieuwe openheid voor een verrassende toekomst die haaks staat op de huidige maatschappij en cultuur. De revolutionaire futurologen hebben een heldere kijk op wat er fout is in de huidige situatie. Maar ze zijn vager als het gaat om het door hen voorgestane alternatief. In feite zijn ze nogal pessimistisch gestemd over de toekomst. Vele neomarxisten zien in dat de communistische revolutie in de landen achter het ijzeren gordijn ook niet bepaald tot ideale omstandigheden heeft geleid. Daarom komen ze tot de gedachte dat de revolutie permanent zou moeten zijn. Men zou van revolutie tot revolutie steeds voort moeten gaan. Maar zo wordt de revolutie een doel in zichzelf, hetgeen moet uitlopen op een suïcide, een zelfmoord van de cultuur. De revolutie verslindt haar eigen kinderen.

Babelcultuur

Hoezeer de beide stromingen in de futurologie ook tegenover elkaar staan, ze ontspringen toch aan dezelfde bron. Beide gaan terug op de visie dat de mens autonoom is, niet een aan God verantwoordelijk schepsel, niet een rentmeester die aan goddelijke normen gebonden is en rekenschap zal moeten afleggen, maar een produkt van de evolutie dat nu de toekomst in eigen hand neemt.

Nog altijd is er bij velen zo iets als een geloof in de vooruitgang. Maar toch schijnt een diepgaand pessimisme meer en meer in de plaats van het aanvankelijke optimisme te treden. Minder gemakkelijk wordt er gesproken van de zegeningen van de moderne techniek. De donkere schaduwzijden van de ontwikkelingen in wetenschap en technologie komen steeds meer openbaar en langzamerhand worden de mensen ze duidelijk gewaar.

Hier heeft de Kerk iets te zeggen in een nieuwe apologetiek. Apologetiek was vanouds de leer van de verdediging van het christelijk geloof voor het forum van de menselijke rede. Een nieuwe christelijke apologetiek zal ook in de aanval moeten gaan en ontmaskerend stellen dat de huidige crisis voortkomt uit de normloosheid van de wetenschappelijke en technische ontwikkeling! De gaven van wetenschap en technologie zijn instrument van rebellie, wapens van opstand geworden tegen God. Daarom moet deze normloze, anti-goddelijke en pseudo-messiaanse ontwikkeling wel uitlopen op wetteloosheid en volstrekte zinloosheid. De cultuur zonder God is een dood-brakende cultuur. De dood is in de pot. De autonome technocratie móet wel leiden tot vreselijke catastrofes. De grenzen die de Schepper gesteld heeft worden immers niet gerespecteerd. Daardoor wordt de schepping geëxploiteerd, in plaats van beheerd, bebouwd en bewaard.

De mens wil de zaken in eigen hand hebben en houden. Hij wil de macht hebben over heden en toekomst. Hier ontdekken we in bijbels licht het babel-motief, dat al zo oud is als de zondeval. In onze huidige cultuur, die maar niet een onchristelijke doch een post-christelijke is en waarbinnen wetenschap en techniek een tot op heden ongekende ontwikkeling hebben doorgemaakt, komt dit babel-motief tot volle ontplooiing. Zo is onze cultuur een babel-cultuur geworden, in de lijn van wat in Openbaring 13 beschreven is. Het 'beest uit de aarde' kan gezien worden als symbool van de normloze wetenschap en techniek, te gevaarlijker wanneer het zich ten dienste stelt van 'het beest uit de zee', zinnebeeld van de antichristelijke politieke machten. Deze babelcultuur heeft een 'religieuze', pseudo-messiaanse spits (vergelijk 2 Thess. 2 : 1-21; 2 Tim. 3 : 1-9).

Het is de opdracht van de christenen om terug te roepen tot de weg van Gods geboden, de weg van een genormeerde vrijheid en van mondigheid in verantwoordelijkheid. We mogen ons niet onttrekken aan onze opdracht in deze wereld. Ook wanneer we ons door genade thuis mogen weten in het Koninkrijk Gods, hebben we als pelgrims in déze babel-cultuur een grootste taak, zoals eenmaal Jozef in Egypte en Daniël in Babel. Hierbij zullen we ons zowel tegen het evolutionair als tegen het revolutionair futurologisch denken moeten richten. Tegenover de futurologie, de berekening van de toekomst en de eventuele 'maakbaarheid' van de toekomst, staat de eschatologie, de leer van de laatste dingen, de verwachting van Christus' komst in heerlijkheid. Vanuit de christelijke hoop mag er gewerkt worden midden in de verworden situatie van deze tijd. Niet de autonome mens moet centraal staan, maar God. Tegenover Hem staat de naar Zijn beeld geschapen mens. Zo komt er ruimte voor rechtvaardigheid en liefde. Kennis zal niet worden gezien als macht, maar als hulpmiddel dat tot wijsheid kan strekken. In de economie wordt afstand genomen van het ongelimiteerde profijtbeginsel en uitgegaan van verantwoordelijk rentmeesterschap. In de technologie is er vanuit christelijk perspectief zicht op de harmonie tussen bebouwen en bewaren, voortschrijdende ontwikkeling en bescheiden terughoudendheid.

Handreiking

De synode aanvaardde dit rapport dankbaar als een goede handreiking om het voortgaande debat over wetenschap en technologie te stimuleren. Wel werd een positieve uitspraak over wetenschap en techniek toegevoegd om niet in een eenzijdig negatieve beoordeling te belanden. Het past ons 'God te danken als Degene die mensen als Zijn beeld-dragers in staat heeft gesteld om de geheimen van Zijn schepping te ontsluiten door middel van wetenschap en technologie tot vermeerdering van Zijn glorie en verbetering van het leven van mensen en andere schepselen. Van deze gaven kan zowel een goed als een slecht gebruik worden gemaakt.' Deze formulering, afkomstig van de Australische ds. Arend I. de Graaf, is mijns inziens toch nét iets teveel gedrenkt in een kuyperiaans cultuuroptimisme, terwijl we er ook voor op moeten passen te ongebroken te spreken over de gevallen mens als beelddrager van God. De Kerk moet haar leden waarschuwen de demonische ontwikkelingen die de mensheid meeslepen op de weg van de zonde en de dood. In het licht van déze ontwikkelingen moet het worden verstaan dat er thans een wereldomvattende ondergang door nucleaire wapens dreigt of een ijzeren dictatuur in de zin van G. Orwell's '1984'. Dat zijn de de demonische resultaten van een" wereld waarin Christus als Verlosser wordt verworpen en mensen zichzelf trachten te verlossen door wetenschap en technologie. Bij de opleiding van predikanten moet de kerk aandacht geven aan 'religieuze' (afgodische) motieven in de huidige cultuur en aan het bijbels onderwijs ten aanzien van de macht van wetenschap en technologie. Christenen zullen hun verantwoordelijkheid niet mogen ontvluchten, maar zijn geroepen bezig te zijn in wetenschap die geleid wordt door wijsheid, technologie die de bewaring van de schepping in het vaandel heeft geschreven, economie onder het voorteken van rentmeesterschap en politiek ten dienste van de sociale gerechtigheid!

De G.O.S. sprak uit de enorme invloed van militair onderzoek in de noordelijke wereld en het oproepen van kunstmatige behoeften in de westelijke wereld te betreuren. De technologie kon zoveel beter worden ingezet ter verlichting van de grote nood van miljoenen mensen in de derde wereld.

Tenslotte

De profeet Jona werd geroepen te gaan naar Ninevé, (een grote stad Gods, van drie dagreizen' (Jona 3:3). Wil die merkwaardige uitdrukking 'grote stad Gods' niet zeggen dat Ninevé een zelfs naar goddelijke maatstaven grote stad was? Het was een onmenselijk grote stad, een stad van de mens die zich God waant, een stad van mateloosheid, van grensoverschrijding, waar men zijn plaats niet kent en geen grenzen erkent. Een stad van babelcultuur. Maar nu wordt deze stad geconfronteerd met het Woord van God, dat tot de orde roept, dat de limiet, de absolute grens aangeeft. Mens, je bent mens en God alleen is God!

Ninevé wordt bekeerd. Hoe machtig is het Woord Gods! Werp het Woord in de wereld en u zult wonderen zien. 'O Heere! jaag hun vreze aan; laat de heidenen weten dat zij mensen zijn' (Psalm 9 : 21).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen