Over vertalen en een nieuwe vertaling (1)

Wat is de waarde van deze nieuwe vertaling (Groot Nieuws Bijbel)? Dat was ook vroeger een eerste vraag bij het uitkomen van een overzetting in een andere taal. Kan ik op deze Bijbel aan? Is een nieuwe vertaling wel nodig? Is deze betrouwbaar en geloofwaardig? Abraham Trommius wiens Grote Ned. Concordantie (1685) ik nog menigmaal raadpleeg, wijst in een voorrede op zijn werk op de luister en de achting, die aan dit kostelijke werk (de Bijbelvertaling van 1637) door Synode en Staten-Generaal is gegeven. Maar, zegt hij, dat wil niet zeggen, dat wij deze uitnemende vertaling nu als authentiek willen voorstellen - authentiek is alleen de grondtekst - en iedereen de vrijheid benemen om 'sedichlich' daarvan af te wijken. Het is genoeg dat wij haar de lof geven, die haar toekomt als een getrouw en welgegronde overzetting, meer niet. En wat de Kanttekeningen betreft schrijft hij dat daarin de bescheiden lezer vrijheid gegeven wordt om zulk een zin voor zichzelf uit te kiezen en aan te nemen, die hem het best behaagt.

Authentieke vertalingen?

Maar de vraag is wie garandeert mij, dat een vertaling de juiste is. Dat hangt samen met een andere vraag: wie maakt uit wat de juiste uitleg van de Heilige Schrift is? In het verleden - en ook nog wel in onze tijd - zeide men: hier ligt nu de zwakheid van het Protestantisme, dat men geen onfeilbaar leergezag heeft. De Kerk moet er dan zijn stempel op zetten en zo is het op het concilie van Trente vastgelegd. Maar wij hebben aan het Woord des Heeren genoeg. Daar hoeft niets bij en daar kan niets af. Het is door Woord en Geest en daardoor alleen, dat de Kerk gebouwd en bewaard wordt. Vele malen worden wij vermaand om bij en met het Woord te leven. Het is wel beschamend als wij lezen - en dat is om ons beschreven - dat de Hebreeën vermaand worden in verband met hun traagheid: gij zijn traag om te horen geworden (Hebr. 5 : 11 e.e.) en eveneens lezen wij van de vermaning aan Cleopas en zijn metgezel: o, onverstandigen en tragen van hart. In 2 Petr. 3 : 16 wordt de gemeente er voor gewaarschuwd dat niet onderlegde en onstandvastige mensen moeilijke stukken uit Paulus' zendbrieven verdraaien tot eigen verderf, zoals ook zij doen met andere Schriften. Het is niet zo maar, dat de psalmist ons de woorden voorbidt: ontdek mijne ogen dat ik aanschouw de wonderen van Uw wet, d.i. van Uw Woord.

Een waarschuwing uit het verleden

Ook in de Oudheid wist men van de intense arbeid die er van een vertaler van de Heilige Schrift gevraagd wordt. Het apokriefe boek De wijsheid van Jezus Sirach, oorspronkelijk in het Hebreeuws geschreven (omstreeks 185 V. C.) is door een kleinzoon van de auteur 60 jaar later in het Grieks vertaald. In een proloog doet hij een beroep op de welwillendheid van de lezer. 'U wordt verzocht met welwillende aandacht te lezen en ons te verontschuldigen wanneer, ondanks de zorg aan de vertaling besteed mocht blijken dat wij enkele uitdrukkingen niet precies hebben weergegeven.' Bij de weergave in een andere taal drukken de woorden nu eenmaal niet volledig uit wat oorspronkelijk in Hebreeuws gezegd is. Dit geldt - zo de vertaler van de Wijsheid van Jezus Sirach - niet alleen van dit boek, maar ook van de Wet zelf, de profetieën en de overige boeken, die in de vertaling niet weinig verschillen van wat oorspronkelijk daarin gezegd wordt.

Om een andere vertaler uit de oudheid te noemen: Hieronymus onderschatte het werk van Bijbelvertaling niet; hij wist dat het ook bij nauwgezette uitdrukking 'stotteren bleef' (een vrije weergave van etiam praecisa lingua balbutiet). Van Jesaja zegt hij, dat diens schrijftrant nooit alledaags is - 'meer dan bij alle anderen (hagiografen) is de vertaling niet in staat de dichterlijke hoge vlucht van Jesaja's taal uit te drukken. Hieronymus wist wat hij deed toen 'hij dit hete ijzer aanpakte'.

Vertalen een werk van grote waarde

Maar het is wel een onuitsprekelijk voorrecht de woorden des eeuwigen levens in de eigen taal - in nauwe aansluiting aan de oorspronkelijke tekst van de Heilige Schrift - in de landstaal - over te zetten. Daarvan wordt gewaagd in het voorwoord van de Engelse vertaling van 1611 (Authorized version): Vertaling is wat het venster opent om het licht binnen te laten, het is wat de schaal breekt opdat wij de vrucht (kernel) zouden kunnen eten, het is wat het gordijn wegtrekt opdat wij een blik kunnen werpen in de heilige plaats; vertaling is wat het dekstel van de bron verwijdert opdat het water in ons bereik zou komen...

Ben ik er dan als ik een goede, leesbare vertaling heb? Plato schreef over de weerloosheid van het geschreven woord in het algemeen: het kan zich niet verdedigen, als het mishandeld wordt en smakelijk bejegend: het heeft altijd zijn vader nodig om het te hulp te komen. Hoeveel te meer geldt dit van het heilige Woord! Het moet verdedigd worden. En daar moet de Geest van de Schriften zelf aan te pas komen. Wat stuiten we dikwijls op dwaze aanmatiging, op een veroordeling en verwerping van het Woord, dat men niet of nauwelijks kent. Wat een gebrek aan bescheidenheid, terwijl 'bescheidenheid de weg is tot alle kennis' (Is. van Dijk). De kamerling - toch geen onontwikkeld man - erkende zijn onwetendheid: op de vraag, of hij verstaat wat hij leest antwoordt hij eerlijk: Hoe zou ik kunnen zo mij niet iemand onderricht? De Bijbel mag geen gesloten boek voor iemand zijn, het gaat om levensvragen.

De Septuaginta en haar betekenis

De geschiedenis van de Bijbelvertaling leert ons veel voor het heden, zoals altijd blijkt iets van de waarheid, dat in het verleden het heden ligt en in het nu wat worden zal. De problemen uit het verleden zijn in beginsel hetzelfde als vandaag en de argumenten verschillen nauwelijks.

De Griekse vertaling van het Oude Testament is ongeveer 250 jaar v. Christus in Alexandrië vertaald. De legende van de brief van Aristeas spreekt van 72 geleerden, die onafhankelijk van elkaar dezelfde teksten hebben geformuleerd... Het Hebreeuws was blijkbaar niet of slechts weinig meer bij de Alex. Joden bekend en vandaar dit werk van de vertaling. Deze Griekse vertaling, de Septuaginta genoemd, behoorde bij de bijbel van de eerste Christenen. Zij is dus de achtergrond van het Griekse Nieuwe Testament. Geen wonder dan ook dat men de Septuaginta wel het woordenboek van het Nieuwe Testament heeft genoemd. De eerbied voor deze vertaling was dan ook groot. Augustinus hield vast aan de legende van de grote overeenkomst van de vertaling zoals die onafhankelijk van elkaar, door de zeventig zou zijn bereikt. Hij schrijft (in De Civ. Dei, XVIII-42, 43): God gaf hun die bewonderenswaardige gave (van de gelijkheid der vertaling) als een Goddelijke aanbeveling voor zulk een Goddelijk werk, waarin de volken kunnen zien wat voorzegd is en nu geschied is. Als men dan aan de kerkvader voorhoudt, dat er toch heel wat verschillen zijn tussen de Hebr. tekst van het Oude Testament en de Griekse vertaling, dan zegt Augustinus:

dezelfde Geest, die in de profeten was in de vertalers. De Geest mag dan anders in de vertaling spreken dan in de profeet, maar wat de zin betreft is er geen verschil voor een goed verstaander. De Geest sprak door beiden, door Jes., Jer. e.a. als profeten, bij de vertalers van de Septuaginta als profetische vertalingen. Voor Augustinus is dus de Septuaginta geïnspireerd, een gedachte, die in de latere tijd heeft doorgewerkt. Argumenten als van Augustinus hier gebruikt zijn ook in de tijd na de Reformatie niet vreemd. Maar de Griekse tekst is verre van feilloos. Om één ding te noemen: een aantal verzen van het boek Jer., zoals wij dat in de Hebr. tekst kennen, komt niet voor in de Griekse versie van Jeremia (ongeveer één achtste). De theologen weten hiermee geen oplossing. De kritiek is de Septuaginta niet gespaard, al heeft zij ten aanzien van de tekstkritiek veel invloed gehad, een invloed, die in onze tijd zeer is gedaald, nu men meer vertrouwen heeft in de msaoretische (Hebr.) tekst. Maar er is iets anders - en het is daarom dat ik in dit artikel over de Septuaginta uitweid, men wijst op een proces van hellenisering en actualisering in de Griekse vertaling van de Hebreeuwse tekst. Actualisering is het transponeren van een bepaalde uitdrukking of aanduiding naar de tijd van de vertaler. Hiervan geef ik enige voorbeelden. Eén algemeen voorbeeld: in de Pentateuch gebruikt men in plaats van het ekklesia (kerk) stelselmatig het woord synagoge (Dit is een theorie van Rost). De profeten tekenen de nood van het Goddelijke gericht over Israels ontrouw met schrille kleuren. Deze vreselijke oordelen worden aangeduid met diaspora (verstrooiing) en daarmede wordt toch een sluier over het gericht gelegd. Hier is actualisering van het oude woord (Deut. 28 : 25, Hebr. een schrikbeeld, een afschrikwekkend voorbeeld, Sept.: diaspora). Jes. 11 : 16 leest de Gr. vertaling: Mijn in Egypte achtergebleven volk; de Hebr. tekst spreekt hier van Assur, het werk van mijn handen (Gr. N. heeft hier Assur, mijn werkstuk, een weinig passende term). Een andere actualisering komt voor in Jes. 19 : 25: de St. vert, vertaalt hier: gezegend zij Mijn volk, de Egyptenaren en de Assyriers, het werk mijner handen en Israël, mijn erfdeel ('een onvoorstelbaar grote belofte'). De Griekse vertaling heeft: gezegend (eulogèmenos) is mijn volk in Egypte en in Assyrië en mijn erfdeel Israël. Ook hier een actualisering, die niet verantwoord is. Op actualisering komen we nog terug.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen