Over vertalen en een nieuwe vertaling (2)

Heilige Schriften

In het Nieuwe Testament hebben wij te doen met het geïnspireerde woord Gods. Dat kan niet genoeg onderstreept worden. Wij staan daar op heilige grond. Het zijn heilige Schriften (Rom. 1 : 2, 7 : 12) en wij worden gewaarschuwd voor eigenmachtige, willekeurige verklaringen: de profeten hebben gesproken van Gods wege, 'van God uit'. De profetie kwam niet voort uit de wil van de mens, maar door de Heilige Geest gedreven hebben de heilige mensen God gesproken, 2 Petr. 1 : 20. De grote betekenis van de Septuaginta is buiten kijf. Vele teksten uit het Oude Testament worden in het Nieuwe Testament aangehaald met de formulering van de Griekse vertaling. Om enige voorbeelden te noemen: in Hand. 8 : 32 wordt het woord van Jes. 53 : 7 precies naar de Septuaginta geciteerd. In Matth. 1 : 23 wordt Jes. 7 : 14 aangehaald naar de Sept.: en maagd zal zwanger worden (parthenos). Groot Nieuws vertaalt in het Oude Testament het woord hebr. alma met jonge vrouw, in Matth. 1 : 23 parthenos met maagd.

In het Nieuwe Testament staan we op heilige grond. Niet genoeg kan onderstreept worden, dat we te doen hebben met het geïnspireerde Woord Gods. Van heilige Schriften spreekt de apostel (Rom. 1:2; 7 : 12). De lezer wordt gewaarschuwd voor eigenmachtige, willekeurige verklaringen: de profeten hebben gesproken van Gods wege, 'van God uit'. De profetie kwam niet voort uit de wil van de mens, maar door de Heilige Geest gedreven hebben de heilig mensen Gods gesproken, 2 Petr. 1 : 20. 'Onbekendheid met de Schrift is bron en grond van alle dwalingen.' Zo Calvijn bij Matth. 22 : 29: Gij dwaalt, niet wetende de Schriften noch de kracht Gods.

Koine Grieks

Nu is het Nieuwe Testament geschreven in zogenaamde Koine-Grieks, de gewone spreek- en schrijftaal van de Hellenistische en Romeinse tijd. Van deze taal heeft men een vrij getrouw beeld gekregen uit niet-literaire papyri, voornamelijk in Egypte gevonden, dat zijn dus geen officiële documenten, maar briefjes, o.a. van een zakenman op reis die een brief stuurt aan zijn vrouw, of van een soldaat die aan zijn ouders over zijn doen en laten schrijft, brieven van slaven en van vrije burgers. Bij de ene hagiograaf vindt men dit taalgebruik meer dan bij de ander. Bij Marcus vindt men duidelijk voorbeelden van typisch vulgair koine-Grieks.

Zelfde woorden, andere waarden

Wat betekent nu de inspiratie ten aanzien van deze gewone spreek- en schrijftaal uit de tijd van het ontstaan van het Nieuwe Testament. Dat betekent dat dezelfde woorden andere waarden krijgen. De Heilige Geest legt beslag op het gewone en alledaagse woord, neemt het in dienst, zet er een heilig stempel op (op de heiliging van de woorden legde in de vorige eeuw Herm. Cremer een sterke nadruk). Seculaire woorden worden ingeschakeld in het 'alfabet' van het Koninkrijk Gods. Er zit iets in van het onvoorstelbare, ongehoorde, van het bovenaardse, van het hemelse. Als de apostel schrijft over de inspiratie in 2 Tim. 3 : 15 (het woord theopneust komt alleen hier voor; de zaak zelf vele malen!) dan geldt dit in de eerste plaats van het Oude Testament. De woorden van de Schrift mogen nooit losgemaakt worden van de H. Geest, die de diepten Gods onderzoekt, die door het Woord elk mens altijd weer stelt 'coram Deo', 'voor het aangezicht Gods'. Een woord van prof. J. de Groot over het Oude Testament - maar ook geldig voor het Nieuwe Testament - is waard om vele malen te bedenken: Israël heeft alles, wat het aanraakte in goud veranderd, 'k Zou het willen omschrijven met: aardse woorden, bovenaardse waarden. De woorden van de Schrift hebben een geestelijke meerwaarde. En als wij dit voor ogen houden bij het vertalen van de Schrift dan wordt vertalen een zwaar werk. Dan moet de vertaling iets in zich hebben van de inspiratie waarvan de Schrift zelf spreekt. Dan gaat het niet om onze overtuigingen, maar 'de Schrift regeert alleen, niet door mijn geest of door de geest van een ander mens moet zij worden uitgelegd, maar ik wil dat vanuit de Schrift zelf en door de Geest het Woord verstaan wordt (Luther). 'De Schrift is uit de hemel voortgekomen, hier vinden de gelovigen de levende woorden Gods zelf' (Calv., Inst. 1-7, 1).

Ook de vertaler is geen meester over de Schrift, maar hij blijft leerling - zijn leven lang: Sta op. Waarheid, en leg zelf Uw Schriften uit' (Tertullianus), 1 Kor. 4 : 6 geeft veel moeilijkheden voor de verklaring (hierover een uitvoerig aantekening in de Kanttekeningen), maar duidelijk is wel de waarschuwing om niet te gaan boven hetgeen geschreven staat.

Eenvoudigheid van de Schrift?

Nu in onze tijd het unieke van het Woord Gods, dat van de enige troost en het enige houvast spreekt in leven en in sterven, vele mensen niets meer zegt is het voor de kerk de vraag: Hoe bereiken we de moderne mens met een boodschap, die vierkant ingaat tegen het eigentijdse denken? En laten we niet te gemakkelijk zeggen: Men kan toch de Bijbel lezen? Maar is men bereid om zich geestelijke inspanning te getroosten om in de geest van de Schrift in te dringen? Is er een oprechte nieuwsgierigheid, is er bewondering en verwondering over het geschrevene? En daarmede stuiten we op het grote probleem: Verstaat gij wat gij leest? Een noodzakelijke vraag! Want het is niet eenvoudig de Bijbel te verstaan. Het allereerste obstakel is de niet te onderschatten afstand tussen de oorspronkelijke talen, Hebr. en Grieks, en onze eigen taal. Die afstand moet worden overbrugd - een afstand van tijd - van eeuwen - en van taaleigen (idioom). Nu is het heel eenvoudig om te zeggen: Er moet dan ook gezorgd worden voor een vlotte vertaling, een vertaling die iedereen aanspreekt, die op de hoogte is van de huidige tijd die archaïstische woorden en vormen achter zich laat. Maar de Bijbel is in de grondtalen echt niet zo vloeiend als men wel eens denkt. Dat hangt niet in de eerste plaats samen met de tekst, die kritisch moet worden gecontroleerd. Daarom wordt - ook van kritische zijde - gewaarschuwd voor een al te vlotte overzetting van de Schrift. De Bijbel is niet modern en haar modern maken betekent een niet verantwoorde vereenvoudiging.

'Het is onverantwoord en het druist tegen de Schrift in om een Duitse Bijbeltekst aan te bieden, waarin een vlotte tekst in het Duits (aan de lezers) een gelijkmatige gladde mogelijkheid van de vertaling voorspiegelt' (Cl. Westermann). Deze opmerking - en waarschuwing - van een bekende Duitse oudtestamenticus geldt evenzeer van een Nederlandse vertaling. Een andere stem waarschuwt: Dit is de eerbied voor de Bijbel, dat men die niet moderner maakt dan zij zelf is (F. Naumann).

Moderne vertaalmethode

Een huis kan men renoveren en het is soms broodnodig. Maar in de Schrift komt tot ons het levende Woord, dat geen vernieuwing behoeft. En daarmede zitten we midden in de problematiek van de moderne vertaalmethode, zoals die ook in de Groot Nieuws Bijbel is toegepast.

De Groot-Nieuws-Bijbel geeft geen vertaling die zich zo nauwkeurig mogelijk aansluit bij de Hebr. en de Griekse tekst. Aan de vertalers van de Statenvertaling werd aanbevolen zich zoveel mogelijk te houden aan het Griekse en Hebreeuwse taal eigen. Mocht dit praktisch niet mogelijk zijn, dan moest men de gekozen vertaling in een kanttekening verantwoorden. Daaraan heeft men zich ook gehouden. Over het geheel genomen geven de kanttekeningen geen theologische uiteenzettingen, maar veel meer taalkundige toelichtingen op de vertalingen of verwijzing naar andere mogelijkheden, die men heeft overwogen. Bekend zijn die bij Ps. 100 : 3 en Rom. 5 : 12 (of voor zoveel, of omdat zij allen gezondigd hebben). Een vertaling als in 1 Sam. 1 : 15 een vrouw bezwaard van geest is een hebraiserende zegswijze (of Hebraïsme). Gr. N. vertaalt hier: ik ga onder een zware last gebukt. Een andere typische uitdrukking van de St. Vert, is slaan met de scherpte des zwaards (letterlijk de mond van het zwaard), waar Gr. N. leest doden zonder meer. Num. 21 : 24 St. Vert.: Israël sloeg hem met de scherpte des zwaards en nam zijn land in erfelijke bezitting. Gr. N. vertaalt: maar de Israëlieten versloegen hem en veroverden zijn land. Bij vertalingen als de St. Vert, spreekt men van ideolecte, of ook concordante vertaling, al is de St. Vert, niet strikt ideolectisch.

Secularisatie in de vertaling

De Gr. N.-bijbel richt zich vooral op buitenkerkelijke lezers: de tekst moet aangepast worden naar de moderne mens toe. Daarbij kijkt men niet in de eerste plaats naar de woorden van een zin, maar naar het geheel, naar het totale zinsverband. Hoe komt dit bij de moderne mens over? De moderne zogenaamde dynamisch equivalente vertaling sluit een stuk vertolking in zich: de vertaling heeft reeds een uitwerking naar de toepassing in zich, een uitwerking voor het heden. De eigentijdse bijbel is de eigenlijke Bijbel voor het heden. Maar het is een tijdgebonden Bijbel: een tijdgebonden vertaling als een neerslag van een boventijdelijke boodschap.

Bij de opmerkingen over de Griekse vertaling voor het Nieuwe Testament wees ik er op, dat in de Schrift zelfde woorden worden gebruikt als in de gewone alledaagse taal, van die tijd. Seculaire woorden kregen een nieuwe inhoud, zij moesten voortaan in de heilige Schriften heilige waarden vertolken: Zelfde woorden, hogere waarden. Nu krijgen wij andere woorden, eenvoudiger, moderner, aangepast aan onze tijd. Theologisch is dit proces al veel langer op gang. Het koine-Grieks is - en dat is waar - een gewone taal, van het gewone volk. Maar in de theologie bleef men - en ik moet voorzichtig zijn om hier niet alle theologen over één kam te scheren - daarbij staan. En men wees niet daarop, dat het eeuwige licht over alle duisternis opging, ook over het enkele woord: gewone woorden kregen een hemelse glans en kunnen een mens de tranen in de ogen brengen, omdat zij samenhagen met het heil, dat in Christus is. In het gehele leven van onze tijd is er een geestelijke inzinking te constateren, in woord en in wandel. Het is een tijd van een ééndimensionale wereld. Deze wereld is alles. En de kerk zal moeten uitkijken, dat zij niet in de totale verwereldlijking wordt meegesleept, ook in de taal. Als kinderen waren wij gebonden aan een vaste formule voor de Nieuwjaarswens: veel heil en zegen voor het nieuwe jaar! Wie zegt dat nog zo? Is het niet vervangen door bijv.: veel geluk en voorspoed? Een simpel voorbeeld van secularisatie, van geestelijke verarming. En het is deze geestelijke verarming, die ik hier vele malen proef. Grote woorden, woorden des eeuwigen levens, die teruggedraaid worden, gesimplicificeerd. De pit wordt meer dan eens uit het geïnspireerde woord gehaald, als men blijft staan bij de profane zin van een woord of daarvan een wereldse uitleg geeft. Als men te weinig oog heeft voor de geestelijke waarde en meerwaarde van de woorden van het oudtestamentische getuigenis krijgt men bij de vertaling een geseculariseerde Bijbel, waarbij te weinig aandacht is gegeven aan de vervulling van het Nieuwe Testament: als de bloemknop opengaat, dan zegt de verwondering: dat zat dus allemaal in de knop! Het niet of niet voldoende honoreren van deze visie leidt tot een niet verantwoorde vertaling, betekent een stap terug.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen