Evangelisch zonder de wet (4)

Verschuivingen!

Woorden die jarenlang óf zelfs eeuwenlang een bepaalde betekenis hebben gehad, kunnen soms in een veranderingsproces opgenomen worden, en óf vrij plotseling óf langzamerhand een andere betekenis krijgen. Dit geldt ook voor de drie woorden: evangelisch, reformatorisch en gereformeerd. Wat bedoelen wij eigenlijk wanneer wij in deze tijd deze drie woorden gebruiken? Waaraan denken wij als iemand zegt evangelisch óf reformatorisch óf gereformeerd te zijn? De drie woorden, evangelisch, reformatorisch en gereformeerd stammen alle drie uit de reformatie, maar hebben zij nog wel dezelfde betekenis als in die tijd?

Het is de verdienste van dr. K. Runia dat hij in een helder geschreven brochure met ons wil nagaan óf er zich soms verschuivingen in de betekenis van deze woorden hebben voorgedaan en zo ja welke?

Evangelisch

Na uiteengezet te hebben, hoe het woord 'evangelisch' aanvankelijk identiek was met 'reformatorisch' of 'protestant' wijdt Runia breedvoerig uit over het ontstaan van een evangelische beweging in Enge­land, Amerika en Duitsland. Opvallend is dat de evangelische beweging in ons land van veel latere datum is dan in de genoemde landen. Pas na de tweede wereldoorlog komt er hier een evangelische beweging op gang. Daarvóór werd de term 'evangelisch' niet veel gebruikt. Indien zij gebruikt werd, was het meestal in de oorspronkelijke zin van 'reformatorisch' of 'protestant'. Blijkbaar was er vóór 1945 geen behoefte aan een evangelische beweging, omdat men in de eigen kerk het bijbelse evangelie vernam. De toenemende seacularisatie en de daarmee gepaard gaande ontkerkelijking bracht hierin verandering. Niet in 't minst echter doordat er verschuivingen in de prediking werden aangetroffen. Wedergeboorte, bekering en persoonlijk kwamen niet meer óf weinig ter sprake. Om al deze redenen zijn er zgn. vrije groepen ontstaan. Niet vergeten mag echter worden dat ook allerlei Amerikaanse bewegingen hieraan meegewerkt hebben. Om evenwel al te veel verbrokkeling en ongezonde concurrentie te voorkomen zijn er twee overkoepelende organisaties gesticht: de EZA en de EA. De EA is niet bedoeld als een superkerk, doch meer als een bundeling van allerlei evangelische activiteiten.

Wat zijn de kenmerken van de 'evangelicals'. Het zal bekend zijn, dat de 'evangelicals' heel wat van elkaar kunnen verschillen. Toch hebben zij drie gemeenschappelijke kenmerken. In de eerste plaats is er een onvoorwaardelijke aanvaarding van de Heilige Schrift als het gezaghebbend Woord van God. Vervolgens legt men sterke nadruk op de persoonlijke geloofsband met Jezus Christus, door het werk van de Heilige Geest. En als derde is er een accent op de missionaire taak van alle gelovigen. Deze drie gemeenschappelijke kenmerken zien er zo voor het oog goed uit. Niemand zal hiertegen bezwaren kunnen hebben.

Toch is het geheel niet probleemloos, omdat er wel een gemeenschappelijke erkenning is van het formele gezag van de Heilige Schrift, maar er vrij ingrijpende verschillen zijn ten aanzien van de interpretatie van de Schrift. De oorzaak hiervan is, dat men geen zgn. wetenschappelijke theologie kent, maar een min of meer 'individualistische theologie'. Een duidelijk zicht op de eenheid van de Schrift ontbreekt. Daarbij is de benadering van de Schrift ook nogal eens biblicistisch, zeker wat betreft de profetische en apocalyptische delen van de Schrift. In dit geval denken wij o.a. aan de geschriften van Hal Lyndsey.

Het zal ons trouwens ook wel bekend zijn, dat men onder de 'evangelicals' heel veel tegenstanders van de kinderdoop ontmoet. Men mag gedoopt worden als men een persoonlijke geloofservaring bezit. Dat is m.i. een zeer gevaarlijke gedachte. Want gaat de ervaring hier niet heersen over het genadekarakter van het Evangelie? En wat is de functie van het Verbond? Wat mij ook bij de echte 'evangelicals' frappeert is dat zij geen 'leer van de kerk' bezitten. Dat komt waarschijnlijk omdat een gemeente eigenlijk alleen maar een gemeente van wedergeborenen kan zijn. Wat dit betreft staan de 'evangelicals' zeker niet in de reformatorische traditie. En dan laten wij hun gedachten over de uitverkiezing zoals die o.a. in de Dordtse Leerregels onder woorden is gebracht maar rusten.

Reformatorisch

Heeft het woord 'evangelisch' een verschuiving gemaakt, dit geldt niet minder voor het woord 'reformatorisch'. Runia constateert zelfs een dubbele verschuiving. Sommigen zijn het woord 'reformatorisch' gaan gebruiken omdat zij er een verbreding in zien. Zo werd de Vrije Universiteit in de zestiger jaren 'Reformatorische Universiteit' genoemd, later daarentegen 'Christelijke Universiteit'. Anderen zien echter in het woord 'reformatorisch' geen verbreding, maar een verscherping, een aanscherpen van 'gereformeerd'. Te denken valt aan het ontstaan van Reformatorische Scholen, het Reformatorisch Dagblad, de Reformatorische Politieke Federatie. Wat betreft een verschuiving, een aanscherping van de term 'gereformeerd' naar 'reformatorisch' zijn verschillende factoren op te sommen. In de eerste plaats vond men dat de term 'gereformeerd' al te zeer werd gemonopoliseerd door de volgelingen van Kuyper en door de Geref. Kerken. Tengevolge van de ontwikkelingen binnen deze kerken werd de term 'gereformeerd' sterk uitgehold. Een andere factor is, dat men door het woord 'reformatorisch' te gebruiken bewust wilde teruggrijpen op de Reformatie. Of dit helemaal gelukt is, dit laatste, vraagt Runia zich af. Hij meent dat men meer teruggrijpt op de Nadere Reformatie dan op de Reformatie. In hoeverre dit juist is moeten zij die zich met de naam 'reformatorisch' sieren zelf eens onderzoeken. Wel verschil ik van mening met Runia als hij een zekere tegenstelling ziet tussen de Reformatie en de Nadere Reformatie. Laatstgenoemde beweging vloeit in de eerstgenoemde over. Ik zou niet graag zeggen, dat Calvijn meer oog heeft gehad voor de tijd waarin hij leefde dan de beste vertegenwoordigers van de Nadere Reformatie in hun tijd. Wellicht komt dit door een enigszins andere waardering van de Nadere Reformatie. Wel ben ik van mening, dat Runia gelijk heeft als hij stelt, dat de beweging die zich 'reformatorisch' noemt soms teveel terugkijkt naar het verleden en de grote vragen waarvoor wij in deze tijd gesteld worden laat rusten. Men is wel profetisch bezig, maar toch te vaak alleen maar met de zgn. micro-ethiek. Bitter weinig verneemt men daarentegen over de vragen die de macro-ethiek betreffen o.a. het recht doen aan de verdrukten etc. Aanzetten daartoe worden wel gegeven, o.a. door ir. Van der Graaf, dr. A. Noordegraaf, dr. W. H. Velema, e.a., doch de doordenking daarvan is bij het 'reformatorisch' volksgedeelte nog te weinig doorgedrongen.

Terecht waarschuwt Runia, dat het een groot gevaar is als men het woord 'reformatorisch' monopoliseert. Men wordt dan zelf te exclusief en is in plaats van winnend en wervend juist afstotend. Echt reformatorisch bezig zijn is winnend en wervend bezig zijn. Ik denk dat wij dit goed ter harte kunnen nemen.

Gereformeerd

Evenals de woorden 'evangelisch en reformatorisch' gaat ook het woord of de term 'gereformeerd' terug op de Reformatie. De term werd in een algemene zin gesteld tegenover de deformatie van de kerk van Rome. De term 'gereformeerd' is voor het eerst gebruikt op het Geloofsgesprek van Poissy in Frankrijk, in 1561. Om uiteen te zetten wat precies 'gereformeerd' is, is nog niet eens zo gemakkelijk. In het algemeen mag men zeggen, dat 'gereformeerd' staat voor een bepaalde, eigen stroom in het bronnengebied van de Reformatie nl. Luther, maar vooral Calvijn. Op enigszins ludieke wijze zegt Runia, dat Calvijn op de schouders van Luther heeft gestaan en daardoor meer heeft gezien. Luther is eigenlijk zijn hele leven bezig geweest met de kardinale vraag: hoe word ik rechtvaardig voor God? Meer dan Luther is Calvijn teruggegaan naar de 'wortel' van de rechtvaardiging, de uitverkiezing. Doch de reformator uit Genève ging niet alleen achteruit, maar ook vooruit. Hij ging vooruit naar de 'vrucht' van de rechtvaardiging, de heiligmaking. Calvijn had daarom een meer consequente en alomvattende reformatie van kerk en leven op het oog.

Intussen zijn er vier eeuwen voorbijgegaan en die eeuwen hebben het begrip 'gereformeerd' niet onverlet gelaten. In 1973 verscheen het boekje 'Tien keer gereformeerd', waarin telkens verschillende accenten gelegd werden. Is er dan wel een gemeenschappelijke noemer? Volgens Runia wel. De gemeenschappelijke noemer is de gereformeerde confessie. Daarin vinden wij de kern van wat 'gereformeerd' is. 'Gereformeerd' is een kerkelijke term met een confessionele inhoud. Hierbij moet wel aangetekend worden, dat dit expliciet voor Nederland geldt, maar niet voor andere landen. Van uniformiteit is geen sprake. Iedere nationale kerk heeft z'n eigen belijdenissen. Deze laten onderlinge verschillen zien. In sommige belijdenissen bijv. wordt de leer der verwerping in 't geheel niet genoemd.

Gemeenschappelijk

Evangelisch, reformatorisch en gereformeerd zijn voor het oog drie verschillende begrippen. Hebben zij dan niets gemeenschappelijks? Zij hebben twee dingen in 't bijzonder gemeenschappelijk, a) het geloof in Jezus Christus als Heere en Heiland, b) het geloof dat de Schrift het gezaghebbend Woord van God voor ons is. Ook zijn er wel overlappingen tussen 'gereformeerd' en 'reformatorisch' nl. de rechtvaardiging en verkiezing; de wet van God als richtsnoer voor het hele leven; nadruk op de leer van de kerk en op de noodzaak van een voortdurende reformatie van de kerk.

Weer andere, maar toch gelijke aspecten vinden wij tussen 'evangelisch' en 'reformatorisch'. Bij beiden valt nadruk op het werk van de Heilige Geest in wedergeboorte en bekering; ook valt bij beiden het accent op de persoonlijke ervaring van het heil d.w.z. de bevinding. Met Runia ben ik van mening, dat inderdaad bij beiden deze aspecten gevonden worden. Graag had ik wel gezien, dat hij dit nog wat breder had uitgewerkt om reden dat dezelfde aspecten toch anders worden ingekleurd. Bij 'reformatorisch' valt veel meer het accent op het eenzijdige werk van God dan bij 'evangelisch'.

Ook 'evangelisch' en 'gereformeerd' kent een aantal gemeenschappelijke kenmerken. Te denken valt o.a. aan het geloof in Jezus Christus, het geloof in de Schrift en de nadruk op evangelisatie en zending. Ook hier is echter de inkleuring toch weer anders. Terecht heeft ir. J. van der Graaf opgemerkt, dat het 'gereformeerde' dieper en breder gaat dan het 'evangelische'. Het 'evangelische' is vaak te oppervlakkig en te gemakkelijk in hun toepassing en beleving van de genade. Van een zondaar die kermt om genade (bedoeld in de goede zin van het woord) hoort men niet zoveel. Hetzelfde heeft ooit eens ds. T. Poot onder woorden gebracht, maar dan tot de broeders en zusters van de Gereformeerde Kerken. Ook mist men doorgaans bij 'evangelisch' het theocratisch element. Dit alles wordt door Runia wel enigszins weerlegd door te verwijzen naar het Verbond van Lausanne, maar m.i. niet zo overtuigend.

Hoe verder?

In zijn brochure vraagt Runia zich af, hoe wij nu verder moeten. Opvallend is dat 'reformatorisch' in dat 'verder moeten' geen rol meer speelt, omdat hij verder alleen nog spreekt over de verhouding 'gereformeerd'-'evangelisch'. Hij zegt, dat wij niet moeten beginnen met kritiek op de groepen, maar met een stuk zelfkritiek. Inzake de groepen hebben wij te doen met de 'onbetaalde rekening van de kerken'. Vooral de grote kerken hebben het laten zitten. Op de saecularisatie hebben zij geen antwoord kunnen óf willen geven. Een groot stuk wereldgelijkvormigheid is binnengedrongen en er is een gemis aan christelijke warmte. Om die reden zochten jongeren en ouderen hun toevlucht in 'evangelische groepen'. Deze groepen zijn vaak kleiner, leggen meer de nadruk op persoonlijke betrokkenheid en de affektieve kant van het geloof en daarom is er meer warmte.

Runia verklaart zich een voorstander van samenwerking met de 'evangelischen'. Laatstgenoemden mogen volgens hem aangesproken worden op wat de Schrift zegt. Wij moeten naar eenheid zoeken. De eenheid in Christus is de diepste eenheid, maar deze eenheid heeft ook een zichtbare kant. Hierin val ik graag Runia bij. Alleen vraag ik mij wel af wat de inbreng van onze gereformeerde belijdenis - waarvan wij toch mogen zeggen dat de hoofdzaken onder woorden zijn gebracht en die wij van harte liefhebben - zou kunnen zijn. Temeer als er wordt gezegd, dat de gereformeerde belijdenis een stok is om mee te slaan en niet een staf om mee te gaan. Weliswaar zullen niet allen die zich 'evangelisch' noemen dit zo stellen, maar een bijzonder grote liefde voor de gereformeerde belijdenis wordt toch niet aangetroffen.

Slot

Hoewel ik bij de brochure enige kritische kanttekeningen heb gemaakt, meen ik dat wij Runia zeer dankbaar mogen zijn voor wat hij geschreven heeft. Hij is een man van de kerk, een man van de gereformeerde belijdenis. Of wij ons 'evangelisch', 'reformatorisch' of 'gereformeerd' noemen, hij houdt ons allen in deze brochure een duidelijke spiegel voor. Graag wil ik deze brochure niet alleen ter lezing, maar vooral ter bestudering aanbevelen. Het is prettig leesbaar geschreven en ik vond slechts drie drukfouten. Maar dit laatste behoort bij de kruimelrubrieken-kritiek.

N.a.v. Evangelisch, Reformatorisch, Gereformeerd. Auteur: dr. K. Runia, uitgave van de Willem de Zwijgerstichting, Postbus 642, 7300 AP Apeldoorn. Prijs ƒ 8, 50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen