Godsdienstvrijheid in Chili? (2)

In Chili kan alleen van godsdienstvrijheid gesproken worden, indien men bereid is het geloof te versmallen tot een privé-zaak en men het accepteert, dat de 'religie' wordt gescheiden gehouden van het publieke leven. Op deze constatering liep het eerste artikeltje uit. Wie Jezus Christus eert als Kurios over alle terreinen van het leven en dienovereenkomstig probeert te handelen, komt er al gauw achter, dat het militaire regiem hem deze ruimte niet laat. Iemand die zich inzet voor gerechtigheid en waarheid in een samenleving vol onrecht en leugen, loopt alle kans in problemen te komen.

Vervolgd om der gerechtigheid wil

Het is een hardnekkig vooroordeel dat in Chili alleen communisten en marxistisch geïnspireerde groepen vervolgd zouden worden. Velen laten zich beetnemen door de propaganda van de rechts-totalitaire regiems, die steevast iedere vorm van oppositie in verband brengen met het communis-me. Onder degenen die het regiem rekent tot zijn vijanden, bevinden zich heel wat burgers, die niets van het marxisme moeten hebben.

Een paar voorbeelden illustreren, hoe vandaag de dag in Chili smaad en vervolging om der gerechtigheid plaatsvinden ten aanzien van christenen; hoe liegende allerhande kwaad wordt gesproken tegen hen, die concreet in de navolging van Jezus gaan (Mat. 5 : 10-11).

In Concepción worden mensen opgepakt en gemarteld. Manuel Santos, de aartsbisschop van deze stad hoort ervan. Al eerder heeft hij zijn mond opengedaan. Als man die de waarheid liefheeft kan hij ook nu niet zwijgen, temeer niet daar het leden van zijn kerk betreft. Hij noemt de zonde bij de naam en eist de autoriteiten om opheldering. Het wordt hem niet in dank afgenomen. Een minister wijst Santos aan als een 'verrader van het vaderland'. De aartsbisschop wordt herhaaldelijk met de dood bedreigd. Is hij niet bang een gewelddadige dood te sterven? Het antwoord: 'Toen ik eenentwintig was gaf ik mijn leven aan God. Sindsdien beleef ik iedere dag als een geschenk'. Welke houding moet de kerk volgens hem hebben tegenover de, overheid? 'Ik ben niet voor Pinochet en niet tegen Pinochet. Het is niet de taak van de kerk hem de hand boven het hoofd te houden of hem ten val te brengen. Wel behoort het tot de taak van de kerk op te komen voor gerechtigheid.'

Een tweede voorbeeld. Tijdens een algemene protestdag wordt de achttienjarige Juan Antonio Aquirre door de politie gearresteerd, terwijl hij op weg is naar zijn werk. Hij verdwijnt spoorloos. De autoriteiten weigeren de zaak in onderzoek te nemen. De diakonale organisatie van de rooms-katholieke kerk appelleert bij de minister van binnenlandse zaken. Tevergeefs. Dan verklaart Ignacio Gutierrez, direkteur van de organisatie, dat de kerk niet zal rusten eer de verblijfplaats van Juan Antonio bekend zal zijn: 'Het leven van een mens is een zaak, die ons allen aangaat. In Chili mag niemand meer verdwijnen. Wanneer een lid van de gemeenschap lijdt, moet heel de gemeenschap lijden. Zo heeft het Evangelie ons geleerd'. Na weken wordt het zwaar verminkte lichaam van de jongen in de rivier gevonden. Hij blijkt onder de martelingen te zijn bezweken. Ignacio Gutierrez hoort tijdens een buitenlandse reis, dat de regering hem niet toestaat in het land terug te keren: hij brengt de binnenlandse veiligheid in gevaar.

Het laatste voorbeeld is uit de evangelische wereld. Een aantal vertegenwoordigers van protestantse kerken roepen in een verklaring op tot een spoedige terugkeer naar de democratie, die de mensenrechten volledig respecteert. Ook dringen zij op bijbelse gronden aan op een menselijker en rechtvaardiger economische orde, die vooral meer aandacht geeft aan de eerste behoeften van de armen. De verklaring is in zeer gematigde bewoordingen gesteld. Niettemin krijgen ook de opstellers van deze open brief te maken met verdachtmaking en bedreiging.

De wending van de rooms-katholieke kerk

Getuigenissen als hierboven vermeld komen meestal uit de rooms-katholieke kerk. Dat heeft er natuurlijk mee te maken, dat deze machtige kerk verreweg de grootste verspreiding heeft onder de bevolking en daardoor ook het vaakst in botsing kan komen met de autoriteiten. Toch blijft het opmerkelijk, wanneer wij bedenken, dat de rooms-katholieke kerk vanaf de verovering van Latijns-Amerika in de 16e eeuw vrijwel steeds aan de zijde van de machthebbers heeft gestaan. Gemeenschappelijke belangen deden haar zwijgen, waar gesproken had moeten worden. Gewoonlijk dekte zij het sociale onrecht toe.

Tot voor kort leerde ook de rooms-katholieke kerk eigenlijk alleen een individualistische ethiek, met een sterk platonisch karakter (scheiding van het geestelijke en het aardse). Van een religie die beleefd en geleefd wil worden in het midden van de maatschappij en zijn uitdagingen, weet de traditionele rooms-katholiek in Chili van huisuit zeker niet meer dan de doorsnee protestant, die door het Noordamerikaanse piëtisme is gevormd.

De laatste tijd lijkt hierin verandering te komen. In bepaalde sectoren van de roomskatholieke kerk leeft een sterk verlangen naar sociale gerechtigheid. De kerk krijgt steeds meer bekendheid als pleitbezorger en helper van degenen die geen helper hebben, als stem van hen die geen stem hebben. Ondanks de laster en de haat, die zij ondervinden, zetten veel priesters en leken zich met liefde en volharding in voor gerechtigheid.

Het is goedkoop deze inzet generaliserend af te doen als 'linkse bevrijdingstheologie'. Zeker als dit vanuit het verre Europa gebeurt. De werkelijkheid is écht anders dan de beschouwende ideeën van de studeerkamer.

God wil gerechtigheid, geen offerande

Bij alle vragen en bij alle wezenlijke kritiek, die de rooms-katholieke kerk van Chili bij mij oproept, staat voor mij één ding vast: zij maakt tenminste ernst met de gerechtigheid, als centrale bijbelse notie, en zij gaat daarin veel protestantse denominaties voor in hun onverschilligheid en blindheid voor de schreeuwende zonden van de samenleving. Terwijl veel priesters en leken in de arme wijken weten wat lijden om der gerechtigheid wil is, is dat lijden de evangelische christenen over het algemeen vreemd. Lijken de Zaligsprekingen in evangelische samenkomsten om deze reden vaak zo in de lucht te hangen, terwijl ze hun actuele kracht bewijzen onder het volk, waar velen hongeren en dorsten naar de gerechtigheid?

In de vorige eeuw stelde Charles Finney, de vader van de grote evangelisatiebeweging in de Verenigde Staten in zijn 'Lezingen over opwekkingsbewegingen' het verzuim van de kerken om een duidelijk standpunt in te nemen ten aanzien van het vraagstuk van de slavernij een van de 'grote hinderpalen voor een opwekking'. 'Een van de redenen voor het lage peil van de godsdienst in de huidige tijd is, dat veel kerken wat betreft de slavernij de verkeerde kant hebben gekozen, vooroordeel hebben laten prevaleren boven principe, en deze gruwel niet bij zijn ware naam hebben durven noemen.' Finney achtte het onmogelijk, dat de kerk over dit onderwerp een neutraal standpunt inneemt.

Wij behoeven voor het woord 'slavernij' maar de huidige vormen van sociaal onrecht in te vullen en wij beseffen de actualiteit van de woorden van Finney.

Het is bemoedigend, dat er in Chih ook veel evangelischen zijn, die in de lijn van Finney denken: evangelisatie en sociale bewogenheid zijn niet te scheiden. De enkeling moet wederom geboren worden en vergeving van zonden ontvangen; maar tegelijk zijn er ook structuren, die rechtstreeks verband houden met zonde. Er is een groeiend sociaal bewustzijn, verrassend ook in veel Pinksterkerken, die vroeger gesloten waren en met niemand enig contact hadden. Veel voorgangers zoeken naar verdere opleiding en verdieping. Het besef neemt toe, dat een godsdienst, die voorbijgaat aan de gerechtigheid voor God geen waarde heeft; dat de Heere gerechtigheid wil, geen offerande (Amos 5 : 21-24). Je merkt het, wanneer je met de studenten over deze vragen samen zoekend en biddend bezig bent. Ze willen worden toegerust om hun plaats in te nemen in de maatschappij . Er vindt een herontdekking plaats van de waarde van het offer en de dienstbaarheid. Instrument zijn van het Koninkrijk Gods in deze wereld, Jezus, de Kurios volgen brengt conflict met zich mee, risico, offers, lijden.

Het Woord Gods is niet gebonden

We hebben gezien hoe de Chileense protestanten om verschillende redenen in de verleiding verkeren zich niet in te laten met de brandende vragen van de samenleving. Het is erg verleidelijk zich na tientallen jaren discriminatie in de luwte op te houden; te leven in de gunst van de autoriteiten; er voor te waken in de problemen te geraken. Als de kerk een stil en gerust leven leidt, kan zij zich immers ongestoord wijden aan haar eigenlijke taak: de evangelisatie, zo redeneren velen.

Paradoxaaal genoeg echter loopt de kerk, juist wanneer zij roemt in haar door mensen verleende 'godsdienstvrijheid' en zich bepaalde vrijheden en voorrechten laat aanreiken van de kant van de overheid, ernstig gevaar in werkelijkheid haar vrijheid te verliezen. Voor zij het weet zwijgt zij in ruil voor privileges, haar Heere verloochenend.

Iemand die dat gevaar heel scherp heeft aangevoeld is de Duitse theoloog Dietrich Bonhoefer. In de situatie van de kerk onder het totalitaire regiem van de nazi's wekt hij de kerk op om trouw te blijven. In 1939 schrijft hij (overigens in een artikel over het christendom in Amerika) het volgende: 'De vrijheid van de kerk is niet daar waar zij mogelijkheden heeft, maar alleen waar het Evangelie werkelijk en in eigen kracht zichzelf ruimte schept op aarde, ook en precies wanneer haar dergelijke mogelijkheden niet worden aangeboden. De werkelijke vrijheid van de kerk is geen geschenk van de wereld aan de kerk, maar bestaat uit de vrijheid van het Woord Gods zelf, dat zichzelf gehoor verschaft'.

Vragen naar ons toe

Tenslotte: ik ben me ervan bewust, dat ik bovenstaande gedachten geschreven heb als Nederlander in Chili. Dat houdt twee dingen in: in de eerste plaats, dat ik me voortdurend probeer te realiseren, dat je als vreemdeling in zekere zin gemakkelijk praten hebt. Wordt het voor jou echt menens, dan kun je met het volgende vliegtuig retour. Als vreemdeling moet je ook niet te gauw denken, dat je alles al door hebt. Dat besef maakt je bescheiden in je oordeel, voorzichtig in het formuleren van kritiek en verdraagzaam in de omgang met mensen. In deze geest zijn deze artikeltjes geschreven.

In de tweede plaats: als Nederlander in Chili kan en mag je jezelf nooit losmaken van de traditie, waarin je staat. Dat betekent ondermeer, dat ik me probeer aan te leren de vragen, waarvoor je hier gesteld wordt steeds te betrekken op de situatie in Nederland, terug te koppelen naar eigen huis. De vragen waarop je het antwoord zoekt, vermenigvuldigen zich dan. Een paar voorbeelden: Wat weten wij van lijden om Christus' wil? Vormen geloof en leven bij óns een geheel? Wat betekent 'godsdienstvrijheid' in Nederland? Wat bedoelen wij, wanneer wij het hebben over de verdediging van het 'vrije westen'? Zijn wij in Europa werkelijk zo vrij, of worden wij onwetend misschien beheerst door ideologieën en totalitaire systemen, waarvan wij het demonisch en anti-messiaans karakter niet of onvoldoende erkennen? Zouden wij niet gevangen kunnen zitten in een economisch systeem, dat volkeren elders in de wereld er onder houdt?

Het zijn belangrijke vragen die ons hier en u daar moeten bezighouden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen