De Waarheidsvriend in de oorlogsperiode

De redactie vroeg mij als 'toenmalige drukker' in het bevrijdingsnummer te vertellen hoe het ging met 'de Waarheidsvriend' na en voor de bevrijding veertig jaar geleden. Waren er nog problemen tóen op druktechnisch gebied die overwonnen moesten worden? In het bedrijf is er niemand meer die dat heeft meegemaakt: overleden of overgestapt naar een ander bedrijf; maar de tweede generatie-Fortuin leeft nog . . .

Vier maanden na de bevrijding in mei 1945 belde professor Severijn ons op: hij wilde maar weer gaan starten met 'de Waarheidsvriend', al was dat voorlopig in een omvang van 4 pagina's. Hij had nog overwogen het blad een andere naam te geven. Drie en een half jaar geleden was 'de Waarheidsvriend' voor het laatst uitgekomen op 5 februari 1942; had het zin om na zo'n periode van zwijgen onder een nieuwe kop (motto) de idealen en belevenissen van de bond te gaan vertolken? — Doch de oude vertrouwde naam bleef gehandhaafd en in september 1945 kwam het blad in bescheiden omvang weer uit.

Technisch was dat mogelijk op de manier zoals dat voorheen ook gebeurde; de energiebronnen die in de laatste maanden van de 'hongerwinter' dichtgedraaid waren door de bezetter leverden weer genoeg stroom en energie om de zetmachines en drukpersen te kunnen laten functioneren. De zetmachine-loodpot waaruit de letterregels werden gegoten werd door een gasbrander verwarmd; de eerste tijd moesten we ons behelpen met het aansluiten op butagasflessen, want de gasfabriek leverde nog niet direct via de gasleidingen het benodigde gas, — maar zó ging het ook!

Of we de laatste maanden voor de bevrijding ook zonder stroom en gas zaten in de drukkerij? — Jawel: de kerkbodes die we voor de omgeving als 'Mededelingenblad' nog mochten uitgeven, en de overige drukwerken konden alleen met losse handletter gezet en op een degelpers met aandrijving door middel van een drijfriem op het achterwiel van een fiets, op een standaard opgesteld, gedrukt worden. Maar een krant op het grote formaat van voorheen en thans — dat kon niet. Om de beurt moesten we 'op de fiets stappen' en een kwartier lang trappen, maar dan was je ook blij als een ander het weer over kon nemen. — Neen, op die manier is 'de Waarheidsvriend' nooit gefabriceerd, want tot het voorjaar van 1942 toen 'de Waarheidsvriend' ophield te verschijnen werd het blad op de normale technische wijze gezet, gedrukt en verzonden.

Over de lotgevallen en het beleid betreffende ons blad is een en ander gepubliceerd op pag. 188/189 van het boekwerk 'Delen of helen?', samengesteld door onze hoofdredacteur. — De daar ten tonele gevoerde 'drukker' was mijn vader Anne Fortuin, die toen nog volop functioneerde. Het niet-meer-verschijnen van 'de Waarheidsvriend' had echter wel gevolgen in onze drukkerij: voor drie man was toen geen werk meer, want door maatregelen van de nationaal-socialistische macht was ons nog meer werk ontvallen. Deze drie vonden toen gelukkig werk bij de gemeentelijke distributiedienst welke was ingesteld vanwege de rantsoenering van de levensmiddelen en andere behoeften. Na de bevrijding kwamen twee van hen direct weer in onze dienst terug en de derde wat later-toen alles weer wat normaler ging functioneren.

Nog een voorval uit die tijd wil ik ophalen. Enige maanden voor de stopzetting van de krant verzocht dominee Goslinga, toen penningmeester van de Gereformeerde Bond, mij bij hem aan huis te komen in de Frans Halsstraat. Of ik de bakken met de abonnementenkaarten van 'de Waarheidsvriend' mee wilde brengen. Zo treinde ik dus naar Utrecht, waar ik de 2e penningmeester, de heer J. L. Verbeek Wolthuys, aantrof; die had de kaarten met de namen van de leden van de Geref. Bond bij zich.

Wat was namelijk de bedoeling? We moesten met elkaar gaan uitzoeken welke lezers van 'de Waarheidsvriend' ook geregistreerd lid van de GB waren. Als het blad alleen aan leden van de bond werd gezonden, was het geen openbaar kerkelijk opinieblad meer, doch een leden-orgaan, — en op deze manier was het veel gemakkelijker om óm de maatregelen van de bezetters heen te kunnen.

Maar och arme: de wijze van indeling van die twee 'namen-lijsten' verschilde nogal wat! Onze volgorde ging volgens de indeling van postbundeling op aanwijzing van de PTT, omdat alle bladen per post werden verzonden, héél anders dan die in de kaartenbakjes van de penningmeester. Na enige uren gezwoeg hadden we uit de abonnementen-kaarten van de krant een honderd kaarten eruit gehaald, waarvan duidelijk was dat ze geen lid van de bond waren.

Dominee Goslinga als gastheer liet ons toen een smakelijke avond-boterham voorzetten; — het was volop zomer 1941 en de avonden werden toen extra lang gehouden in verband met de verduistering en we wilden daarna nog een poosje doorgaan. Maar na negenen stopten we: meneer Verbeek Wolthuys ging zijn slaapstede in Zeist opzoeken en ik kon die nacht bij een van mijn broers in Amersfoort onderdak vinden.

De volgende morgen hervatten we weer het werk. Maar bij het verstrijken van de dag werd het wel duidelijk dat het totaal-selecteren monnikenwerk was en dagen zou vergen. Een paar honderd adressen van lezers van 'de Waarheidsvriend' hadden we apart gezet.

'Zo is 't wel genoeg', oordeelde dominee Goslinga, 'we stoppen ermee en hebben naar vermogen gehandeld.'

Ieder begrijpt wel dat na dat suf karwei het verdere samenzijn wat gezelliger en onderhoudender werd voortgezet, de boel daarna werd ingepakt en de thuisreis weer aanvaard.

En zo werd het lezers-bestand weer wat uitgedund tot een 2000. 't Heeft niet gebaat: een halfjaar later werd de verschijning toch gestopt.

Met dankbaarheid kunnen we constateren dat 'de Waarheidsvriend' ook thans nog in een veel groter omvang en bij een minstens 6-voudige lezerskring elke week weer in de brievenbussen van de lezers glijdt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen