Globaal bekeken

Enkele malen reeds namen we in deze rubriek een stukje op uit de verschillende afleveringen van 'Anderhalve eeuw gereformeerden in staden land'. Als enige niet-gereformeerde werkte aan deel 8 (Gelderland) mee dhr. A. E. van Eeden, rijksinspecteur voor het kleuter- en lager onderwijs te Putten. Hij schreef ons over de serie het volgende:

'In de serie "Anderhalve eeuw" die uit 12 delen zal bestaan, verscheen bij Uitgeverij Kok te Kampen deel 8, dat op 15 mei 1985 in het Arnhemse Provinciehuis door ds. C. Mak Azn. werd aangeboden aan de Gelderse Commissaris van de Koningin. Deze publicatie telt 51 pagina's en is prachtig geïllustreerd. Prijs f 12, 50.

De "Gereformeerden" zijn in 1892 ontstaan door het samengaan van de kerken uit de Afscheiding van 1834 en de Doleantie in 1886.

De Afscheiding begon wel in het Groningse Ulrum met ds. H. de Cock, maar ook Gelderland had in 1835 al zijn Cocksiaan in ds. A. Brummelkamp die na een jaar reeds in 1835 als Hervormd predikant te Hattem werd afgezet.

Bij Doleantie denken we meestal allereerst aan dr. Abr. Kuyperen aan de paneelzagerij in de consistoriekamer van de Nieuwe Kerk te Amsterdam, maar de Doleantie is begonnen op de Veluwe, waar de Hervormde predikant van Voorthuizen dr. mr W. van den Bergh sympathiseerde met het streven van Kuyper. Door Van den Bergh's toedoen is de eerste afgeleverde theologie-candidaatvan Kuyper's Vrije Universiteit in Kootwijk beroepen en door een derde "Kuyperiaan" ds. F. Ph. L C. van Lingen van Zetten bevestigd op 7-2-1886 in Kootwijk's Moederkerk der Doleantie. Een week later werd Voorthuizen de Moedergemeente der Doleantie onder leiding van dr. mr. W. van den Bergh, die wel het "geweten van de Doleantie" wordt genoemd! De Doleantie was in de Veluwse omstandigheden eigenlijk een "vertraagde" Afscheiding. Men ging wel met de Afscheiding mee, maar men had 50 jaar werk om er rijp voor te worden, volgens ds. Chr. J. Teeuwen, destijds Gereformeerd predikant te Heerde. En toen ging men het in 1886 Doleantie noemen.

Hoewel men in Gelderland bij allerlei vernieuwingen beslist niet het voortouw zal nemen, heeft de Doleantie Veluwse achtergronden, getuige het gebeuren in Schaarsbergen, Kootwijk en Voorthuizen.

Toch blijkt de tegenstelling tussen 1834 en 1886 niet zo groot te zijn. Bij de Doleantie op de Veluwe vond nl geen vertrek plaats uit de Hervormde Kerk, want dat wilde men niet: "alles geet zoas 't gaon mut". Het ging om herstel van de ware Hervormde Kerk, men scheidde zich dus niet af, want dat was tegen de wil des Heeren. Men scheidde de anderen af die niet aangesloten wilden blijven bij de oude vertrouwde, op de synode van Dordt teruggaande Gereformeerde Kerk. De eerste Veluwse dolerende predikanten zoals dr. mr. W. van den Bergh en ds. J. H. Houtzagers en hun Kerkeraden hadden dan ook een intens verlangen om het pand der vaderen trouw te bewaren.

Dr P. L. Schram herkent bij hen een nauwe relatie van bevindelijkheid en agressiviteit en een onverwoestbaar besef van eigen gelijk zoals nog steeds eigen is aan de enkele jaren later opgerichte "Gereformeerde Bond" binnen de Hervormde Kerk.'

***

Over genoemde ds. J. H. Houtzagers heeft het laatst verschenen deel overigens nog een aardig verhaal, geplaatst onder de titel 'Rode Kool'.

'Erg hoog was het traktement van dominee Houtzagers niet, maar gelukkig hoorde bij zijn Kootwijkse pastorie een flinke moestuin zodat het predikantsgezin nooit om groenten verlegen zat.

De Houtzagers waren allemaal dol op rode kool en dit gewas werd dan ook met grote toewijding gekweekt. Kennelijk werd deze voorkeur door iemand gedeeld, want op gezette tijden verdween een fors uitgevallen kool uit de hof van zijne eerwaarde.

Op een zaterdagochtend klaagde het dienstmeisje dat er 's nachts weer een rode kool gestolen was. Hierop verklaarde dominee Houtzagers plechtig: Morgen zal ik in de kerk de dader aanwijzen.

De volgende dag zagen de kerkgangers tot hun verbazing dat hun dominee de preekstoel beklom met een rode kool onder de arm. Ze keken ademloos toe hoe hij de kool voor zich neerzette, midden op de lessenaar van de kansel.

­Dominee Houtzagers begon niet met: Onze hulp... Hij zei: Gemeente, ik poot geen rode kool in mijn tuin om ze door anderen weg te laten halen. Ik heb besloten de dief bekend te maken. Hij is in uw midden en wie ik met deze kool raak, is de schuldige! Hij ging in de werphouding staan... en opeens klonk een schrille vrouwenstem door het kerkje: Onder de bank Piet, hij gooit je dood...! De aangesprokene kroop ijlings weg en daarop is voor 't eerst en misschien ook wel voor 't laatst luid gelachen in de kerk van Kootwijk.'

(A. E. van Eden, 1984)

***

De afdeling van de Gereformeerde Bond te Harmelen gaf een 29 pagina's tellende brochure uit, getiteld 'Historisch overzicht 60 jaar 'Calvijn' afdeling van de Gereformeerde Bond te Harmelen'. Hier volgt het begin, de periode 1916-1929 van ds. W. E. Boerendans.

'Ds. Boerendans was een deftige, statige persoonlijkheid. Was een zeer ernstig man, hij was rechts confessioneel. Letterlijk en figuurlijk doorwandelde hij de gemeente als hij op huisbezoek ging.

Hij had een goede, maar vrij oppervlakkige preek. Zijn avondmaalspreken waren niet nodigend. 'Je moet geloven', was een hem typerende uitdrukking. De pre­ken waren wel Schriftuurlijk, maar met weinig diepgang. Hij had weinig talent, zodat de preek erg saai overkwam. Toch maakten bepaalde preken indruk, vooral door zijn ernst. Mede hierdoor liep het kerkbezoek, vooral in de avonddienst erg terug. Soms waren er dan slechts 18 kerkgangers.

Wanneer voorlezer Six dit voor de aanvang van de dienst aan dominee meldde, met de toevoeging zullen we dan maar geen kerk houden, was steevast het antwoord: Waar 2 of 3 in Mijn Naam vergaderd zijn, ben ik in hun midden. Voorlezer Six luidde de bel en de dienst begon.

Toen enige personen belijdenis des geloofs af wilden leggen, zonder voorafgaand catechisatiebezoek, werd dit resuluut door hem afgewezen. Eerst 2 jaar op belijdeniscatechisatie komen.

Catechisatie geven kon hij erg goed. Men moest nauwgezet de catechismus uit het hoofd leren. Ds. Boerendans liet 1 gezang zingen, evenals zijn voorganger ds. Kalkman. Van ds. Kalkman werd gezegd: Hij is van God geleerd. 

Ds. Boerendans was sterk gekant tegen de Gereformeerde Bond of al wat van die richting was, anderen bestrijden dit.

Toen de bestaande jongelingsvereniging, meteen wat rechtsere inslag dan de kerkeraad, om het kerkgebouw vroegen, voor 2 spreekbeurten in de week, door ds. Van Dorp en ds. Batelaan werd dit geweigerd. De diensten werden toen maar belegd in café Stelling aan de Dorpsstraat. De kerkeraad vond dit toch wel wat te ver gaan, zodat dit later niet meer is gebeurd. Dit zou zijn oorzaak hebben omdat enkele leden van de J. V. tijdens een jaarvergadering teveel gedronken hadden.

Ds. Boerendans eiste eerst schuldbelijden, dat wilden ze niet. De. J. V. diensten werden door Boerendans echter niet bezocht. Mede door zijn toedoen werd de J. V. opgeheven, later echter opnieuw opgericht.

Sommigen betitelden ds. Boerendans als drijverig, een klein pausje. Zijn dochter kreeg verkering met een eenvoudige boerenzoon uit Harmelen. Frans van de Grift. Dominee had het hier niet op voorzien. Het standsverschil speelde in die tijd natuurlijk een grote rol. Dominee meende de oplossing gevonden te hebben. Hij nam het beroep aan naar Kerkdriel. Men zei toen: "In 1813 is Harmelen bevrijd van de Fransen, in 1929 verlost Frans ons van Boerendans".

Maar liefde kent geen grenzen. Frans volgde haar overal. Dominee gaf het op, op voorwaarde dat Frans dominee zou worden. Frans werd na 10 jaar dominee Van de Grift en huwde met Alide Boerendans. Dominee Van de Grift heeft enige malen op Harmelen gepreekt.

Het huwelijk was vrij kort door het overlijden van mevr A. V. d. Grift-Boerendans. Zij ligt op Harmelen begraven.

In wat we maar zullen noemen de Boerendans periode werd Calvijn opgericht. De contributie bedroeg f 0, 25 per jaar.

Van de jaren 1925-1928 staat geen vergaderplaats vermeld.

In de notulen van de bestuursvergadering lezen we dat aan de opperkerkvoogd verzocht zal worden de consistorie als vergaderplaats te mogen gebruiken.

De liberale kerkvoogdij, onder aanvoering van notaris Van Harderwijk zal er weinig voor gevoeld hebben. We lezen er echter niet meer over.

Vanaf 1929 vergadert men in de school met de Bijbel, daarvoor waarschijnlijk dus ook al.

De eerste voorzitter P. van Dijk, was een broer van de vader van ons lid mej. B. van Dijk.

Zij vertelde mij dat hij kwam uit een gezin van 18 kinderen, waarvan er 10 stierven onder de 10 jaar, zodat na 10 geboortes evenzovele keren de tocht naar het kerkhof was geweest en men nog steeds kinderloos was. Van Dijk richtte in Kamerik een jongelings vereniging op en werd later godsdienst-onderwijzer. De meeste vergaderingen in deze periode worden met gebed geëindigd door J. van Eek.

In 1925 wordt M. van Hof voorzitter, door het vertrek naar een andere gemeente Leersum van v. Dijk. Hij opent verschillende keren met het lezen van Psalm 8.

Van Hof was graanhandelaar - later fa. Van Muiswinkel - vader van de latere ds. van Hof. Hij had zitting in de gemeenteraad.

In 1925 heeft Calvijn 31 leden, waaronder enige vrouwelijke. Zij telden niet zo hard mee, want hadden geen stemrecht

Het batig saldo in dat jaar bedraagt f 3, —. (...)'

V. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen