Nogmaals Anselmus

In De Waarheidsvriend van vorige week stond een ingezonden stuk van de heer P. J. Verhagen te Gouda, waarin hij reageerde op hetgeen door mij eerder is geschreven over de verzoeningsleer van Anselmus van Canterbury.

De heer Verhagen meende daarop een 'aanvulling' te moeten geven, en dat is uiteraard zijn goed recht.

Toch heb ik bij het lezen van zijn stuk gedacht: en wat is nu eigenlijk die aanvulling?

Er was door mij op tweeërlei wijze over Anselmus geschreven. Wij hebben hem in bescherming genomen tegenover hen die verwerpen een 'verzoening door voldoening' en op grond daarvan Anselmus afwijzen. We hebben anderzijds, niet blind voor de gebreken van deze middeleeuwse aartsbisschop, kritiek geleverd op de methode die hij heeft gebruikt.

Deze methode in bescherming nemen, zoals de heer Verhagen doet, lijkt ons voor een reformatorisch theoloog nauwelijks mogelijk. Heel het betoog in Anselmus Waarom God mens werd? is 'zonder Christus' (remoto Christo). Hoe anders ligt de zaak in onze Heidelberger, waar Christus al in Vraag 1 wordt genoemd, en waar in Zondag 6 alles op Christus uitloopt. Dat is een wezenlijk anders theologiseren dan bij Anselmus. Ik herhaal wat ik al eerder heb geschreven: nog afgezien van Anselmus' methode moet worden geconstateerd dat zelfs aan het einde van zijn boek de naam van Jezus Christus, en de verkondiging van het heil in Hem ontbreekt. Anselmus, hij moge zo vroom geweest zijn als hij was, was geen Evangelieprediker.

Hem wat toetrekken naar Calvijn, zoals de heer Verhagen doet, is naar mijn gevoelen onmogelijk. Calvijn was een christocentrisch theoloog. Als hij in boek I van de Institutie spreekt over het kennen van God en mens, dan gaat het over de totaal verdorven mens, en een God die alleen maar in Jezus Christus genadig is.

Al ettelijke malen is het opgemerkt dat bij Anselmus in zijn genoemd boek de heilsweg ontbreekt. Hoe wij aan de verzoening deelkrijgen hoort men niet. Geen wonder, hij was een middeleeuws theoloog, leefde bij het sacrament. Door het sacrament wordt, naar roomse leer, het heil bemiddeld. Voor de verzoening met God zijn wij onder andere aangewezen op de mis, die een onbloedige herhaling is van Christus' offer.

Ook in methode is er toch een hemelsbreed verschil tussen Anselmus en de Reformatie. Anselmus meende de christelijke waarheid 'redelijk' te kunnen verklaren. Daarom heet hij een scholasticus. Hij ging rationalistisch te werk. Hij meende ongelovigen op rationalistische wijze te kunnen overtuigen.

Van Anselmus is ook afkomstig het zogenaamde ontologische Godsbewijs. Uit de mogelijkheid van het denken van een hoogste Zijn, wordt afgeleid dat dat Zijn er ook is. Hier hebben we de rationalist ten voeten uit!

En wat zegt men van Anselmus' engelenspeculatie? De uitverkorenen zouden het getal van de gevallen engelen moeten aanvullen? Hoe ver heeft Calvijn een speculatie als deze van zich geworpen (Inst. I.IVX).

Met dit alles naar voren te brengen hebben wij niet slechts, zoals de heer Verhagen meent, een 'stereotiep beeld' van Anselmus bevestigd, het lezen van Anselmus' eigen werk heeft ons tot dit inzicht gebracht. Overigens - inderdaad - ditzelfde inzicht zal men allerwege in de dogmenhistorische handboeken tegenkomen.

De kwestie is verder niet of Anselmus een vroom man is geweest. De bewijzen die de heer Verhagen daarvoor aanvoert, zijn met vele te vermenigvuldigen. Ik heb het in mijn artikel over hem ook grif erkend. Maar de aard van deze vroomheid, zegt ook wat.

We moeten Anselmus laten staan in zijn tijd. De Scholastiek heeft op hem voortgebouwd. Hij was een róóms theoloog, aartsbisschop. Hij vertoonde in zijn denken al de gebreken van die tijd. Geen heldere genadeleer, een bedekt Evangelie, geen ware Christusprediking. En toch een man die ons wat te zeggen heeft, omdat hij als weinigen beseft heeft: geen verzoening zonder voldoening.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen