Boekbespreking

H. W. M. van de Sandt, Joan Alberti, Een nederlandse theoloog en classicus in de achttiende eeuw, diss. R. U. Utrecht, 392 blz., ƒ 32, 50, Elinliwijk, Utrecht 1984.

Wijlen prof. dr. W. C. v. Unnik was niet alleen een nieuwtestamenticus van wereldformaat, maar bovendien zeer geïnteresseerd en ter zake kundig in de nederlandse kerkhistorie, vooral met betrekking tot de geschiedenis van de exegese en het bijbelonderzoek. De auteur van dit proefschrift, betrokken bij een dergelijk wetenschappelijk onderzoek, begon onder Van Unnik met de bestudering van het taalkundig werk van Joan Alberti, predikant en classicus. Om inzicht te krijgen in de samenhang tussen Alberti's taalkundige onderzoekingen en zijn andere werken, alsmede om de betekenis van deze nederlandse theoloog voor de geschiedenis van de klassieke filologie en de exegese, en de theologie op het spoor te komen, besloot hij het leven en werk van Alberti nader te onderzoeken. Het resultaat is een lijvig proefschrift, dat bewondering afdwingt door de wijze waarop de schrijver zijn onderwerp behandelt alsmede door de minutieuze aanpak en de vele details die aandacht krijgen. Wat een speurwerk is hier niet voor verricht in bibliotheken en archieven. Hoofdstuk 1 schetst Alberti's leven (studie, predikantschap, zijn werk als hoogleraar). In hoofdstuk II tekent de schrijver Alberti als theoloog temidden van de stromingen van zijn tijd, de achttiende eeuw. In het derde hoofdstuk krijgt het homiletische werk van Alberti aandacht. Opvallend is de aandacht voor het primaat van de tekst (uitleg) in de preek, alsmede zijn verzet tegen de lijdelijke inslag in de prediking bij vele van zijn tijdgenoten. In het vierde en vijfde deel komen dan Alberti's werk als exegeet en taalgeleerde ter sprake. Wat me vooral geboeid heeft in deze studie is de tekening van Alberti als theoloog en classicus, die zich poogt te ontworstelen aan het scholastieke systeem van de theologie en aandacht gevraagd heeft voor filologisch-historische exegese. Als zodanig neemt hij een eigen plaats in in de gereformeerde theologie van ons land. Dogmatisch nam hij een middenpositie in tussen orthodoxie en het opkomend rationalisme. Misschien is het woord 'middenpositie' te sterk. Eerder kondigt zich bij hem iets als een overgang aan. Hier en daar lijkt het redelijk beginsel de overhand te krijgen. Toch wilde Alberti vanuit de beginselen der gereformeerde theologie starten, en vooral: Hij wilde de tekst van de Bijbel recht doen. Zijn accent op filologie en grammatica riep zowel bijval als verzet op. Men kan zeggen dat de aanpak van Alberti zich heeft doorgezet. Opvallend is ook zijn afwijzing van de te grote dogmatische invloed op de exegese in de prediking. Ook in zijn homiletische inzichten zien we diezelfde 'dubbelheid': enerzijds trouw aan de gereformeerde traditie, anderzijds een rationalistische tendens, die a.h.w. vooruitwijst naar de Aufklarung. Van de Sand wijst er op hoe Alberti in een aantal gevallen toch niet los kwam van een dogmatische exegese. Hij bleef tot aan zijn dood een Coccejaans theoloog. Het nieuwe is zijn filologisch-kritische methode die later werd 'uitgebouwd' in de richting van de historisch-kritische methode.

Deze studie zette me nog weer eens aan het denken ten aanzien van de plaats van de gereformeerde theologie in onze tijd. Veel van Alberti's i inzichten zijn in de Bijbelwetenschap gemeengoed geworden. We zien in hem de worsteling om enerzijds recht te doen aan het openbaringskarakter van de Heilige Schrift en anderzijds de literaire werkwijze het volle pond te geven. Gereformeerde Theologie wil bijbelse theologie zijn, en het Woord aan het woord laten. Het gereformeerde Schriftprincipe verkeert nogal eens op gespannen voet met alerlei moderne, door de Verlichting beïnvloedde inzichten t.a.v. de Schrift. Het boeiende is, dat een figuur als Alberti laat zien, hoe verrassend en verrijkend - het is als men de Schrift onderzoekt zonder eerst allerlei dogmatische brillen op te zetten, maar werkelijk nauwgezet naar de tekst luistert. In vele opzichten is zijn werk gedateerd. In andere opzichten stuiten we bij hem op vragen die nog altijd springlevend zijn in de theologie.

A. N.

Hans Werkman, Boekopener; De Val, De Aanslag De Ortolaan en 21 andere boeken besproken, Uitg. De Vuurbaak, Barneveld 1985.

Werkman, literair criticus van het Nederlands Dagblad, heeft in dit boek 24 besprekingen van moderne literatuur gebundeld.

De benadering van Werkman wordt o.m. gekenmerkt door het feit dat hij een zwaar accent legt op de bedoeling van het literaire werk, op de levensvisie die daarin onder woorden wordt gebracht. Temidden van zoveel 'objectieve' - of schijnbaar objectieve - benaderingen, met hoofdzakelijk aandacht voor de vormaspecten, is dit een welkome aanvulling. Behalve de reeds in de titel genoemde werken, komen o.m. aan de orde werken van Bernlef, Otten en Marten Toonder. Een ruime plaats nemen de besprekingen in van het werk van christelijke auteurs, zoals Nel Benschop, Guillaume van der Graft en Jaap Zijlstra. Ook dit is een zeer welkom aspect. Ik acht Werkmans besprekingen vooral van belang voor die leerlingen in het voortgezet onderwijs die op hun school alleen maar 'neutrale' informatie krijgen over literatuur en die op geen enkele wijze begeleiding ontvangen in het ontwikkelen van een kritische benadering op basis van de christelijke levensbeschouwing. Aanbevolen.

J. de Gier

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen