De 'Vrouw' bij Tertullianus

Een paar boekjes schrijven aan eigen vrouw, is zelfs onder de meest vruchtbare scribenten niet te doen gebruikelijk. Toch heeft Tertullianus dat gepresteerd. In zijn verzamelde werken komt men tegen een tweedelig werkje met de Latijnse titel Ad uxorem, dat lettelijk betekent: Aan de vrouw, maar met 'vrouw' is hier bedoeld Tertullianus' eigen vrouw.

Natuurlijk zijn wij nu benieuwd naar wat Tertullianus, via deze geschriften, zijn eigen vrouw mee te delen heeft gehad. Maar laten wij eerst vaststellen dat hij in elk geval getrouwd was; en vervolgens dat hij er niet aan gedacht heeft van zijn vrouw te scheiden. In de wereld van die tijd waren dat geen vanzelfsprekendheden.

Vrouw in de Umwelt

Reeds jaren geleden heeft mevrouw C. Gerlings in haar dissertatie over De vrouw in het oud-christelijke gemeenteleven een triest beeld opgehangen van de positie van de vrouw in de Grieks-Romeinse wereld van die tijd. De gehuwde vrouwen waren er alleen maar voor om legitieme kinderen te verwekken, voor de rest leefden de mannen zich uit met hun zgn. hetaeren, een woord dat ik maar met 'bijvrouwen' zal vertalen, hoewel de relatie allerminst wettig was. Er behoefde niets te gebeuren wat de man niet aanstond, of hij kon zijn vrouw de laan uitzenden; de kinderen bleven in dat geval altijd in het bezit van de man. Echtscheidingen waren dan ook aan de orde van de dag. Er is een geval bekend dat een vrouw haar 23e man kreeg, terwijl zij zijn 21e vrouw was. Vrouwen werden ook niet zelden geruild. Men bedenke echter dat het kwaad niet alleen maar bij de mannen zat, de vrouwen leefden zich eveneens uit. Kuise vrouwen zullen vrij zeldzaam zijn geweest.

Het kwaad kwam ook niet alleen maar voor onder de gewone man. De welgestelden en zelfs de filosofen of moraalpredikers waren geen haar beter. Socrates en Aristoteles, maar ook Pericles en Sophocles hadden hun hoeren. Plato bepleitte gemeenschap van vrouwen en kinderen. Cicero verstiet zijn vrouw Tèrentio en trouwde een andere rijke vrouw om zijn schulden te kunnen betalen.

En hoe was het onder de Joden? Flavius Jozefus zegt in een van zijn werken: Het is bij ons gewoonte, verscheidene vrouwen te hebben. Volgens de Talmud, het heilige boek der Joden, mag een gewoon burger zelfs wel 4 vrouwen hebben. Echtscheidingen konden plaatsvinden zonder enige formaliteit, een 'scheidsbrief was voldoende. De strengere rabbijnen, uit de school van Sjammai, bepaalden dat echtscheiding slechts mocht plaatsvinden na 'een krenking der zeden'. Maar tegenover hen stonden de rabbijnen uit de school van Hillel, die stelden dat de man om elke willekeurige reden van zijn vrouw mocht scheiden, bijvoorbeeld als zij het eten had laten aanbranden of er teveel zout in had gedaan. En rabbi Akiba, die gestorven is een paar jaar voordat Tertullianus werd geboren, zei zelfs dat een man van zijn vrouw mocht scheiden als hij een mooiere vrouw gevonden had.

In dié wereld nu moeten wij plaatsen hetgeen Tertullianus geschreven heeft over de rechten en plichten, de plaats en de positie van de vrouw in het huiselijke en publieke leven, en over het huwelijksleven.

Mededienares

Luisteren wij thans naar hetgeen Tertullianus aan het adres van zijn vrouw geschreven heeft. 'Geliefde mededienares in den Heere', zo heeft hij haar aangesproken. Zijn huwelijk moet een goed huwelijk zijn geweest. Tertullianus heeft in deze geschriftjes zijn vrouw een 'geestelijk testament' willen nalaten. Ik vermoed dat hij verwacht heeft op de een of andere dag een slachtoffer der christenvervolgingen te worden. De christenen te Carthago, waartoe Tertullianus en zijn vrouw behoorden, is vervolging niet bespaard gebleven. Vandaar dit testament.

Over geld en goed gaat het in dit testament niet, maar wel biedt het een aantal dringende vermaningen. Allereerst vermaningen van heel algemene aard. Tertullianus zegt: Mijd de omgang met praatzieke vrouwen, leegloopsters, drinksters en nieuwsgierigen. Maar meer nadruk ontvangt een zeer bijzondere vermaning van Tertullianus aan het adres van zijn vrouw. Ik wil u, zegt hij, enkele aanwijzingen geven, hoe ge u hebt te gedragen na mijn dood, indien ik eerder dan u uit het leven zal worden weggenomen. Het liefst zou Tertullianus zien dat in dat geval zijn vrouw 'weduwe' zou blijven, dus niet zou hertrouwen. Het haar verbieden, dat kon Tertullianus niet en dat wilde hij ook niet, maar hij heeft het haar aangeraden, en zelfs dringend. Als kind van zijn tijd stond Tertullianus sceptisch ten aanzien van een tweede en eventueel een derde huwelijk. Ik zeg: als kind van zijn tijd, maar dan heb ik niet het oog op de Romeinse wereld van die tijd, want wij hoorden al dat de heidenen trouwden, scheidden, hertrouwden, weer scheidden enz.; ik heb het oog op de opvattingen die leefden in die tijd onder de christenen. Bij hen was zelfs al een tweede huwelijk verdacht. En ongetwijfeld moeten wij daarin, althans voor een deel een reactie zien op hetgeen zij rondom zich zagen in de heidenwereld. Een overdreven reactie, wij geven het toe. In de Bijbel vinden wij nergens een bezwaar tegen een tweede of derde huwelijk.

Weduwe

Tertullianus begeerde dus dat zijn vrouw, indien hij als eerste zou worden weggenomen weduwe zou blijven. Dat had ook nog een bijzondere reden. In de tijd van Tertul­lianus waren er onder de christenen 'weduwen' die dat bleven krachtens een zekere gelofte. Zij stelden zich dienstbaar voor allerlei liefdeswerk in de gemeente. Tertullianus heeft begeerd dat zijn vrouw, na zijn overlijden, ook op deze wijze de gemeente zou dienen.

Toch is het allerminst Tertullianus' bedoeling geweest zijn vrouw, als zij weduwe zou geworden zijn, zonder meer van een tweede huwelijk te weerhouden. Alleen, laat het dan geen huwelijk met een heiden zijn, zegt hij. Een huwelijk met een heiden, wij zouden zeggen: een niet-gelovige, heeft Tertullianus geheel afgekeurd. Zegt de apostel Paulus niet, dat wij als wij trouwen dat moeten doen 'in den Heere'? En 'in den Heere' dat betekent, zegt Tertullianus, dat een christen trouwt met een christin en een christin met een christen.

Uit eigen aanschouwing kende Tertullianus de ellende van de 'gemengde' huwelijken. Onder de dagelijkse omgang met de ongelovige, zegt hij, kan het geloof slechts schade lijden. De vrouw die als christin met een heiden getrouwd is, moet zich voor hem optooien en een werelds leven leiden. Zij kan de Heere niet geven wat Hem toekomt, want zij heeft dagelijks een heiden aan haar zijde, een dienaar des duivels. Haar man zal haar niet toestaan dat zij haar plichten als christin waarneemt, de armen en de zieken, en de kerkdiensten bezoekt. Zij zal vertoeven in een huis waarin de 'huisgoden' worden vereerd, en de beelden van die goden staan opgericht. Haar man zal haar dwingen de feesten van de demonen bij te wonen. Neen, onze vrouwen mogen zich niet verbinden aan de dienaren van de duivel. De christenvrouwen die dat tóch doen zijn waarschijnlijk uit op weelde en rijkdom, want de christenmannen zijn gewoonlijk arm. Christenmannen hebben vrouwen niet aan te bieden een gemakkelijke draagstoel of een paar muilezels, en friseurs die het kapsel verzorgen. Er zijn christenvrouwen die zich daardoor laten verleiden. Zij gaan hun ellende tegemoet.

Gemengd huwelijk

Zo keerde Tertullianus zich tegen dit soort huwelijken. En terecht. In gewijzigde omstandigheden komen dit soort van huwelijken ook heden nog voor. Met in wezen dezelfde problemen en dezelfde ellende.

Tertullianus' raad was: Laat een christenmeisje liever met een arm christen trouwen! En dan volgt, aan het slot van zijn tweede geschrift aan zijn vrouw, bij Tertullianus iets wat men van deze strenge en zelfs ascetische man niet zou verwachten, namelijk een hooggestemd loflied op het huwelijk. Dat wil zeggen: op het monogame huwelijk, want een ander kende hij niet en van een ander zou hij ook niet hebben willen weten; men kan ook zeggen: op het kuise huwelijk, waarin de 'trouw' betracht wordt. Hij zegt: Hoe zal ik beschrijven het geluk van het huwelijk, dat gesloten wordt voor het aangezicht van de gemeente Gods, en dat door het Avondmaal bekrachtigd wordt en door de zegen van de dienaar bezegeld wordt, hetwelk door de engelen wordt aangekondigd en door de hemelse Vader wordt goedgekeurd. Welk een schoon span vormen die twee gelovigen, de man en de vrouw, die eenzelfde levenswijze hebben, en tezamen de Heere dienen. Zij zijn één vlees. Zij bidden samen, zij leren en vermanen elkaar. Men vindt ze samen in de kerk en samen aan de Tafel des Heeren. Zij delen goede en kwade dagen en ook de vervolgingen. Zij hebben voor elkaar niets te verbergen. Gaarne bezoeken zij de zieken en helpen zij de behoeftigen. Samen zingen zij hun psalmen en hymnen. Als Christus in de hemel zulke dingen ziet en hoort, verheugt Hij zich. Waar deze twee zijn, daar is ook Hij; en waar Hij is daar is de boze niet...

Temidden van een 'stervend heidendom' met toenemende immoraliteit, klonk dit loflied op het huwelijk als iets geheel nieuws. Het was de echo op het onderwijs aangaande het huwelijk dat door Christus zelf en Zijn apostelen gegeven was. Binnen dit geheel is zowel de positie van de vrouw als die van de man het beste veiliggesteld. In het onderhouden van Gods geboden is groot loon. De christenheid van onze dagen heeft alle reden dat weer eens opnieuw te bedenken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen