Hervormd gereformeerd of gereformeerd hervormd?

Namen van kerken en kerkelijke groeperingen in Nederland hebben elk voor zich hun betekenis en geschiedenis. Kerkelijk verdeeld als ons land is, verdeeld als met name ook het gereformeerd protestantisme is, is het niet zó eenvoudig om in de diverse benamingen afgrenzingen en onderscheidingen aan te brengen. Soms gaat het ook om heel subtiele onderscheidingen. Of de naam van een kerkverband in meervoud of enkelvoud gegeven wordt heeft z'n eigen betekenis. Het is de Nederlandse Hervormde Kerk (enkelvoud) omdat het gehéél van de kerk nogal duidelijk onderstreept wil zijn. Vroeger sprak men wat deze kerk betreft ook van de Gereformeerde Kerk hier te lande. Het presbyteriaal-synodaal karakter speelt daarbij een grote rol. Maar we spreken over de Gereformeerde Kerken en de Christelijke Gereformeerde Kerken (meervoud), waarmee de prioriteit van de plaatselijke gemeente wordt onderstreept. De plaatselijke gemeenten samen (de kerken) vormen het kerkverband. Dat andere kerkgenootschappen niet over kerken spreken maar over gemeenten — de Gereformeerde Gemeenten, al of niet oud, al of niet met toevoeging 'in Nederland' — heeft weer te maken met het feit dat deze gemeenten uit de verstrooiing van de Ledeboerianen en Kruisgezinden stammen. In die kring was de gemeente belangrijker dan de kerk(structuur).

Verder zit in onze kerkelijke benamingen vaak een subtiel onderscheid in één letter, de uitgangs-e. Het is de Nederlandse Hervormde Kerk, vaak overigens verhaspeld tot Nederlands Hervormde Kerk. In deze naam wordt tot uitdrukking gebracht dat het gaat om de (oude) kerk der hervorming van Nederland. En niet om hervormd zijn op een nederlandse manier. Zo zijn er ook de Christelijke Gereformeerde Kerken (niet Christelijk Gereformeerde Kerken). In deze naam slaat het christelijke op de kerk en dan volgt het gereformeerde. Christelijk is geen nadere precisering van gereformeerd; hoe zou het ook kunnen. De vroegere 'buitenverbanders' bedienen zich echter voor hun kerken van de naam Nederlands Gereformeerde Kerken (zonder e). Zouden zij als naam Nederlandse Gereformeerde Kerken hebben gekozen dan zou dat betekenen dat ze de Gereformeerde Kerken in Nederland pretenderen te zijn (maar die zijn er al). Hier is nederlands toch een nadere aanduiding bij gereformeerd.

Alleen de vrijgemaakt gereformeerden hebben weinig moeite gedaan om in de naamgeving van hun kerk deze af te grenzen van de andere kerken. Ze zijn gewoon de Gereformeerde Kerken. De toevoeging vrijgemaakt heeft men laten vallen. Men weet zich gewoon de enige, echte Gereformeerde Kerk in Nederland.

Hervormd Gereformeerd

Zo hebben ook zij, die in de Nederlandse Hervormde Kerk gereformeerd willen zijn, hun naam. De benaming Gereformeerde Bonders is uiteraard érg ongelukkig, evenals Gereformeerde Bonds gemeenten. Zo wordt alles namelijk wel heel erg toegespitst op de organisatie, die Gereformeerde Bond heet. Daarom is de naam hervormd gereformeerd geëigender om de identiteit uit te drukken. Het is al zo vaak gezegd dat hervormd en gereformeerd precies hetzelfde betekenen. Hervormd is opnieuw gevormd. Gereformeerd is opnieuw geformeerd. Het gaat in beide woorden om dezelfde wortel, de hervorming of de reformatie; zij het dat gereformeerd wél de calvijnse tak van de reformatie tot uitdrukking wil brengen. Maar de stam van beide woorden is dezelfde. Zodra men de woorden in het engels of duits wil vertalen is er maar één vertaalmogelijkheid. Dat maakt het ook zo moeilijk om de diverse benamingen van onze kerken, waarin hervormd en óf gereformeerd voorkomt, over te zetten in een vreemde taal. Toen dat onlangs een keer in een vraaggesprek gebeurde losten de engelse gesprekspartners, toen het ging om de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerk(en), het zó op dat ze spraken over de old Reformed Church en de new Reformed Church, oud- en nieuw gereformeerd dus. Maar goed, met de benaming hervormd gereformeerd wil aangegeven zijn dat gereformeerd onze identiteit is en dat we die identiteit in de concrete Hervormde Kerk beleven. Gereformeerd is bedoeld als achternaam en hervormd als voornaam. Het sterkst wordt dus in deze naam de identiteit, het beginsel onderstreept. Op het gereformeerd beginsel valt de klemtoon. Het kerkelijke wordt in zoverre gerelativeerd dat niet gesteld wordt dat het gereformeerde alléén in de Hervormde Kerk aanwezig zou zijn. Wel is bedoeld te benadrukken dat het gereformeerde óók in de Hervormde Kerk beleefd wordt en mogelijk is maar tegelijk wordt beseft dat het gereformeerde breder is dan de stroming, die zo aangeduid wil zijn in de Hervormde Kerk.

Het gereformeerde is (helaas) te zoeken in verschillende kerken en kerkelijke verbanden in Nederland al is de gezamenlijke beleving ervan (helaas) vaak vèr te zoeken. Het gereformeerde — om nog eens de bekende uitdrukking van ds. H. G. Abma te gebruiken — wordt vaak overtroefd door het gereformeerdere en het gereformeerdere door het gereformeerdste totdat tenslotte een uiterste verbizondering als alleenzaligmakend overschiet. Met de benaming hervormd gereformeerd hebben onze 'vade­ren' echter in ieder geval geen absolute kerkelijke claim willen leggen op de benaming gereformeerd.

De vraag is intussen echter of niet óók of zelfs niet beter voor de gereformeerde stroming in de Hervormde Kerk de naam gereformeerd hervormd gekozen kan worden. Daarvoor is in het verleden ook wel eens gepleit. En die benaming wordt van tijd tot tijd ook wel gebruikt. Dan is hervormd de achternaam en gereformeerd de aanduiding hoe we in de Hervormde Kerk willen staan. Op een gereformeerde wijze de concrete Hervormde Kerk dienen, zó tot haar behoren.

Het moge duidelijk zijn dat het hier niet om een woord-spielerei gaat. Het is ook duidelijk dat op beide woorden in deze benaming het volle accent moet vallen. Wel mag men zich afvragen wat doorslaggevend is. Ik zou willen zeggen dat het erger is als het hervormde, het hervormd-zijn dus, ten koste gaat van het gereformeerde — dus in een principieel meegaan met het brede hervormde — dan dat het gereformeerde ten koste gaat van het hervormd-zijn, zoals in de, door ons overigens betreurde, afscheidingen het geval is. Tenslotte gaat het Woord en het uitdragen van het Woord — want dat is ten principale gereformeerd — boven alles. En uiteindelijk is met de doorleving van de gereformeerde religie het geestelijk welzijn van de mens gegeven. Al wat niet is naar het Woord (in welke kerk dan ook) heeft geen dageraad.

Gereformeerd hervormd

Maar anderzijds is het toch goed om ook voortdurend te beseffen dat we het gereformeerde in de Hervormde Kerk willen uitdragen. Dat het gaat om de verbreiding van de gereformeerde waarheid binnen die kerk. Daarin is ieder, die gereformeerd wil zijn, zélf overigens betrokken. Zodra het uitdragen van de waarheid geschiedt vanuit een houding van het hebben van die waarheid zal het gereformeerde, hoewel in naam beleden, krachteloos en vruchteloos zijn. Maar de gereformeerde belijdenis is toch spréékregel van de kerk. Daaraan mogen we de kerk in al haar geledingen herinneren en daaraan mogen we haar houden. We mogen er ook niet te gemakkelijk van uitgaan dat we gereformeerd zijn. Maar — om een voorbeeld te noemen — waar functioneert in de kerk nog de prediking van de Heidelbergse Catechismus, en als deze prediking nog functioneert, is daar ook de beleving van de inhoud, ook in de juiste proporties als het gaat om de drie stukken? Gereformeerd is een kwestie van telkens gereformeerd worden maar gereformeerd ben je niet zó maar, ook niet als je staat voor Schrift en belijdenis.

Het gaat evenwel niet aan om het gereformeerde intussen in mindering te brengen op de roeping om daarom te worstelen in het geheel van de Hervormde Kerk. Het is bekend dat sommigen (velen?) het recht betwisten om in deze kerk gereformeerd te zijn. De vrijgemaakt-gereformeerde kerkelijke pers valt daar iedere keer nadrukkelijk over, al is het niet om het even welke vrijgemaakt gereformeerde erover schrijft, zeker niet als het om de toonzetting gaat. Met name dr. W. G. de Vries bijvoorbeeld kan zich in de Reforma daarover in de meest onwelvoegelijke bewoordingen uiten. Maar, door goed gerucht en kwaad gerucht moeten we toch maar doorgaan om aan wat we als onze roeping gevoelen gestalte te geven.

Maar dan mag er ook best bezinning zijn op de vraag of we ook niet met goed recht, misschien zelfs met beter recht de naam gereformeerd hervormden zouden kunnen hanteren. De kerkelijke plaatsbepaling is dan, naast vrijzinnig hervormden, midden orthodox hervormden en confessioneel hervormden, duidelijker en in het geheel van de Gereformeerde Gezindte is, bij alle kerkelijke en geestelijke verbondenheid die er is, het kerkelijk spoor ook duidelijker gemarkeerd. Bovendien is het zo dat ieder in de Hervormde Kerk, die wil staan voor de gereformeerde confessie, zo ook de vraag naar de kerkelijke weg ernstig zal moeten nemen. Want toegegeven moet worden dat in hervormd gereformeerde kring ook het verschijnsel te sigaleren valt dat van het dragen van enige verantwoordelijkheid voor de Hervormde Kerk als geheel soms geen sprake is. Er zijn soms zelfs groepjes, die de naam hervormd gereformeerd dragen zonder nog enige band te hebben met de Hervormde Kerk. Zonder de naam 'gereformeerd hervormd' kerkistisch te willen laden wordt zo het kerkelijke toch ook duidelijk benadrukt.

Samen op Weg

En tenslotte, de naam hervormd gereformeerd is ook in het kader van Samen op Weg aan de orde. Op de laatstgehouden combisynode was, zoals we reeds eerder vermeld hebben, een motie van dr. K. Blei aan de orde om als naam voor de nieuwe Samen op Weg-gemeenten 'hervormd gereformeerde kerkgemeente' te kiezen. Zelf heb ik toen op die synode gezegd dat dat tot grote verwarring aanleiding zou geven, namelijk in die gemeenten waar een aantal wijken federeren en ook wijken niet federeren, bijvoorbeeld wijkgemeenten van Gereformeerde Bondssignatuur, die zich ook gaarne van de naam hervormd gereformeerd bedienen. Het voorstel van dr. Blei werd verworpen maar in allerlei publicaties wordt toch al herhaaldelijk over hervormdgereformeerd gesproken. Men zou kunnen zeggen dat dat laatste juist een argument is om te persisteren bij de naam hervormd gereformeerd voor hen, die deze naam al sindslang dragen in de Hervormde Kerk. Maar er is ook veel te zeggen voor de benaming gereformeerd hervormd, omdat zó toch ook voelbaar wordt het staan voor de historische Hervormde Kerk vandaag, ondanks het proces van Samen op Weg, en voor de plaats daarin voor de gereformeerde confessie.

In ieder geval zal wie echt hervormd gereformeerd wil zijn ook graag gereformeerd hervormd willen zijn of althans tegen die naam geen bezwaar kunnen hebben.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen