Een conservatieve kerk in een open samenleving

De kerk is naar haar aard conservatief. En de samenleving is naar haar aard progressief. Dat geeft spanningen. Dat vraagt verduidelijking. Daarover wil ik het in het volgende hebben.

In de Christelijke Gereformeerde Kerken zijn vandaag grote spanningen. Waar zijn ze overigens niet! Uitvoerige synodeverslagen en ook uitgebreide beschouwingen, voorafgaande aan de synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken, hebben er ons niet over in het ongewisse gelaten. De spanningen manifesteren zich op verschillende terreinen: de plaats van de vrouw in kerk en gemeente, de kwestie van het vrije lied in de eredienst, de benadering van ethische vragen van onze tijd (de kwestie Harder en Rebel inzake de abortus provocatus), de concretisering van het jongerenwerk.

Nu geviel het mij dat ik onderweg kon meebeleven een radiogesprek voor de NCRV rubriek 'De kerk vandaag', met de bekende christelijke gereformeerde hoogleraar prof. dr. M. Boertien. Deze lanceerde op een zeker moment de opmerking dat onze samenleving een open samenleving is geworden en dat er van terugkeer (naar vroeger) geen sprake meer kan en zal zijn. Dat vraagt dan, aldus zijn commentaar, om een nieuwe benadering van de kant van de kerk. De vragen van deze tijd komen onafwendbaar op de kerk af. Dat vraagt — ik zeg het nu met eigen woorden — om een open vizier. En passant merkte prof. Boertien op dat er vandaag ook een reactie te zien is op het verschijnsel dat de samenleving meer en meer een open samenleving is geworden. Hij wees toen op het ontstaan van allerlei verbanden en organen, die probeerden krampachtig het oude vast te houden. In concreto noemde hij het Reformatorisch Dagblad, de Evangelische Omroep en de Reformatorisch Politieke Federatie. Als ik hem goed begreep, wilde hij zoveel zeggen als: dat zal niets meer uithalen, restauratie gaat niet meer en helpt niet meer. De ontwikkelingen zijn onomkeerbaar.

Waarheidselement

Het gaat mij nu verder niet meer om de Christelijke Gereformeerde Kerken maar om de zaak als zodanig. In het vraaggesprek bleef overigens onbeantwoord de vraag hoe de kerk dan moet inspelen op de open samenleving. Het is evenwel zonneklaar dat inderdaad onze samenleving een open samenleving is geworden. De dorpen zijn opengebroken, worden allang niet meer dorpsgewijs bewoond. Maar ook de landen zijn opengebroken naar de wereld toe. We leven mondiaal, grootschalig omdat we ons snel kunnen verplaatsen door het moderne verkeer en snel op de hoogte zijn door de moderne communicatiemiddelen. Geïsoleerd leven is niet meer mogelijk. Waar het gepoogd wordt wordt het krampachtig. Het moderne leven komt dwingend op ons af. Geïsoleerde arbeidssituaties zijn er niet of nauwelijks meer. We worden omgeven door 'de wereld' in de tweeërlei zin van het woord, door de wereld in geografische zin en door de wereld, zoals de Schrift erover spreekt, namelijk de van God afgevallen wereld. Nieuwe leef- en gedragspatronen dringen zich op en laten ook de christelijke gemeente niet onberoerd. We staan voor ethische vraagstukken, waarvan onze ouders of voorouders geen vermoeden konden hebben. Taboes worden doorbroken, onderwerpen, die nooit besproken werden of onbespreekbaar waren, komen nu open en bloot aan de orde. We worden geconfronteerd met nieuwe relatievormen, wijzigingen in de sexuele moraal, ethische vragen met betrekking tot beëindiging van menselijk leven.

Met name de wetenschappelijke en technische ontwikkelingen brachten ongekende mogelijkheden. In de vorige eeuw spraken we van een industriële revolutie, vandaag is er sprake van een nieuwe nog veel snellere omwenteling als het gaat om de middelen van wetenschap en techniek, die de mens ten dienste staan. De computer, de chips, de automatisering, de verfijnde telecommunicatie, al deze verschijnselen zijn nieuw en dermate progressief dat alleen al daarom onze samenleving een sterke progressie, een ongekende vooruitgang doormaakt. Met vooruitgang bedoel ik geen waardeoordeel maar een feitelijkheid. Ik ben er namelijk diep van overtuigd dat de techniek behalve zegen ook het element van de vloek aan zich heeft en dat we daarmee, naarmate de tijd voortschrijdt, meer en meer te maken krijgen. De progressie in de techniek strijdt meer en meer met de waarde van het meps-zijn in de door God bedoelde zin, in de in Zijn Woord ons geopenbaarde wil ten aanzien van het omgaan met de schepping en de gaven Gods daarin. We vervreemden meer en meer van de natuur en daardoor van de schepping. Dat geeft verschuivingen in het mensbeeld die desastreus zijn, juist ook als het om de geestelijke waarden gaat. Natuur en genade vallen wel niet samen. Maar scheiding tussen de mens en de natuur moet negatief op het mens zijn inwerken.

De kerk

Heeft de kerk met deze dingen dan te maken? De leden van de kerk, de leden der gemeente hebben er mee te maken en dus heeft de kerk ermee te maken. De kerk mag zich de (ethische) vragen eigen maken, waarmee haar leden in de praktijk van elke dag te maken hebben. Bavinck kon in zijn tijd nog zeggen dat hij zich bezig moest houden met afmattende vragen, waarmee 'de huisvrouw achter de tobbe' niet te maken had. Die grenzen zijn al lang verschoven. Het gaat niet (meer) om academische of theoretische kwesties, uitsluitend voor ingewijden of geïnteresseerden.

De verpleegkundige loopt tegen de (nieuwe) vragen van de medische ethiek aan. Maar wij allen lopen ertegen aan, omdat we allen mensen zijn, die van tijd tot tijd de medicus nodig hebben en in een fase terecht (kunnen) komen, waarin de vragen van de medische ethiek vandaag voluit spelen. En ieder die in het maatschappelijk leven een plaats heeft loopt op tegen de moderne vor­men van communicatie, mogelijk gemaakt door de computer. De grenzen van zondagsarbeid verleggen zich, ook mede daardoor. Het is steeds moeilijker geworden om nog af te bakenen in onze complexe maatschappij wat op de zondag 'werken van noodzakelijkheid' zijn en welke daar buiten vallen.

In de Saambinder, het orgaan van de Gereformeerde Gemeenten, schrijft momenteel dr. R. Seldenrijk uit Zeist een serie lezenswaardige en instruerende artikelen over 'omgaan met het gereedschap van onze tijd'. En de synode van de Gereformeerde Gemeenten, die recent werd gehouden, riep commissies in het leven om zich over een materie als deze te buigen en zich ook te beraden op de kwestie van de zondagsrust, annex de zondagsarbeid. Opvallend, maar niet toevallig, was dat de commissies gevormd werden uit het beschikbare kader, met name uit universitair gevormden. Hier is sprake van een natuurlijke emancipatie. Intussen wordt daaruit echter duidelijk hoe daar, zoals elders, ook wordt gevoeld hoe noodzakelijk het is om als kerk bij die dingen te zijn, waar de leden der gemeente vaak middenin zitten.

De kerk staat inderdaad als kerk in een open samenleving en wordt er mede door beïnvloed. Ontwikkelingen, die jaren geleden met argwaan bekeken werden, zijn nu geaccepteerd of althans in discussie. Verschuivingen deden zich allerwegen ongemerkt voor, zowel als het gaat om het omgaan met de vragen betreffende de zondag (denk alleen maar aan de acceptatie van verplaatsing van en naar de kerk met vervoermiddelen), als ook het gebruik van de media.

Conservatief

En toch zitten we hiermee nog niet in de kern van het probleem, zoals dat dunkt me door prof. Boertien in dat radio-interview werd gesteld. Hij het mij zitten met de vraag hoe de kerk de aansluiting op het moderne leven vanuit het Woord dan gestalte moet geven. Het gaat immers om de vraag hoe open, maar dan vertaal ik dat met aangepast de kerk moet zijn aan de ontwikkelingen in onze open samenleving. Dan gaat het niet zozeer om uiterlijke vormen, om bepaalde tradities maar om wezenlijke waarden. Om het concreet te maken: mag de kerk toegeven aan nieuwe medische inzichten, aan gewijzigde opvattingen ten aanzien van de (huwelijks)moraal, aan verschuivingen in de ethiek met betrekking tot leven en dood, gezien de medische macht vandaag. Daar zal het gesprek over moeten gaan.

In dit verband wil ik dan graag verdedigen dat de kerk in een open samenleving een conservatief element is. Onze open samenleving bracht (ook) ontkerstening en ontkerkelijking. Voor velen werd de weelde van de aanraking met de wereld te groot. Velen uit de Gereformeerde Gezindte gingen verloren voor de gereformeerde confessie. Ze gingen onder in de wetenschap, de techniek, de cultuur of het totale moderne leven en de kerk werd voor hen ballast, gewetens-bindend, belemmering om vrij te zijn, een afgedane zaak, een achterhaald stadium van de geschiedenis. We zijn vandaag mondige mensen.

Anderen, die niet zo ver gingen dat ze braken met de kerk, gingen verdedigen dat de kerk vooral open moest zijn. Soms schijnt het dan dat nog slechts de vraag geldt: hoe ver kunnen we te ver gaan? De kerk moet als het ware nog progressiever zijn dan de maatschappij is, vooruit lopen op ontwikkehngen, die zich aandienen, of toch in ieder geval hijgend daarachter aan lopen. Bij-de-vragen-van-de-tijd-zijn betekent dan niet zelden gewoon de normen van de tijd accepteren. Ethiek is dan niet veel anders meer dan inspelen op het levensgevoel van de moderne mens en dat kanaliseren in een door de kerk gegraven bedding.

Maar de kerk staat in haar normering, in de bron waaraan zij de normen ontleent, niet zelden haaks op de tijd. Want ze is conservatief, maar dan bedoeld in de letterlijke zin van het woord: ze is bewarend. Aan haar is de schat van de kerk der eeuwen toevertrouwd en zij zal het oeroude getuigenis van de kerk, wat het oude getuigenis van de Schriften is, moeten doorgeven en dan ook naar de praktijk van het leven toe moeten actualiseren. De kerk is zo wel conservatief maar niet ouderwets.

Hoe conservatief?

De kerk is conservatief naar haar wezen. Zij bewaart het Woord, de geslachten door, de geschiedenis door. Zij bewaart ook het gebod Gods, dat mens en samenleving ten goede is. In de claim, die God met Zijn geboden op het menselijke leven legt, is de kerk voortdurend in strijd met een samenleving, die van God noch gebod wil weten. Maar zo zal ze tegelijkertijd ook bemoedigend zijn voor hen, die weten dat het gebod des Heeren heilzaam is. De levensheiliging en de rechtvaardiging vormen een tweevoudige genade, zegt prof. dr. W. H. Velema in zijn laatste boek over de heiliging.

De geboden Gods zijn blijvend actueel. In een tijd, waarin de wereld zich verkleint en de vragen mondiaal op ons af komen, vraagt het gebod Gods ook zéker om wereldwijde toepassing. Want het gaat om het beheer van Gods Schepping. We leven in een tijd, waarin God ons de kairos, de gelegen tijd geeft om ook met de vragen op wereldwijde schaal bezig te zijn. Dat kan ook hoop geven, hoop namelijk op God, die niet alleen het individu maar ook de wereld op het oog heeft. Maar tegelijkertijd zal het duidelijk zijn dat het Woord van God haaks staat óp de wereld. De kerk is wel in de wereld maar niet van de wereld. Daarom is ze in een open samenleving conservatief. Ze bewaart wet en evangelie, ook in de ethische vragen van de moderne tijd.

Het oude beter

In het Woord Gods wordt zelfs een lans gebroken voor het oude , omdat het beter is. Nieuwe wijn moet men in nieuwe lederen zakken doen, zegt het Evangelie van Lucas. Want in het gistingsproces van het nieuwe zouden oude zakken het begeven. En dan tóch dat woord ter afsluiting van de betreffende pericoop: 'niemand die oude wijn drinkt, begeert terstond nieuwe; want hij zegt: de oude is beter'.

Als het dan maar de oude wijn van wet en getuigenis is!

Hoe bestaat het dat het oude beter is? Omdat het Evangelie zou oud is als de weg van Kruis en Opstanding.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen