Het betrekkelijke van links en rechts

In 1941 werd opnieuw uitgegeven het geschrift 'Een staat met den Bijbel', vier lezingen van dr. Ph. J. Hoedemaker, gehouden rondom de eeuwwisseling, naar aanleiding van het ministerie Kuyper. Deze herdruk (uitgave C. Blommendaal, 's-Gravenhage) werd van een inleiding en van aantekeningen voorzien door mr. J. J. R. Schmal. Hoedemaker ijverde voor het christelijk karakter van onze samenleving en stond uitdrukkelijk een christelijke staat voor. Hij bestreed in zijn dagen Abraham Kuyper, in diens opvatting van een 'neutrale staat' en in diens opvatting aangaande (pluriformiteit van) de kerk. Hij bestreed anderzijds ook scherp de liberalen, van wie de christenen in zijn dagen niet zo veel goeds te wachten hadden.

In genoemde inleiding zegt mr. Schmal: 'Als men poogde een partij van de levende God te formeren, dan wist Hoedemaker, dat zodoende toch nog niet een christelijke staat zou ontstaan. En als men het regeerkasteel wist te bezetten, dan was het Hoedemaker die zich haastte in het licht te stellen, dat daarmee nu nog niet de staat met de Bijbel verkregen was... Als een deel van het kerkvolk meende, te goeder trouw meende, dat alles nu toch zo heerlijk voor elkaar was, dan moest Hoedemaker daartegen in verzet komen.' En dan zegt Schmal dat het uitzonderlijke van de positie van Hoedemaker in zijn dagen was — en hij citeert hier Hoedemaker zelf — dat hij 'noch rechts, noch links maar de koninklijke weg' wenste te gaan. En — zo voegt hij eraan toe — 'wie als hij in de strijd der meningen niet à priori rechts of links wenst te staan, zal steeds aanspraak mogen maken op gehoor'.

Nu is de situatie, kerkelijk en politiek, sinds de dagen van Hoedemaker grondig gewijzigd. Wie zou momenteel nog durven 'dromen' van een christelijke staat? Maar desalniettemin blijft toch het door Hoedemaker met instemming aangehaalde woord van Groen van Prinsterer gelden, dat voor de waarheid uitkomen altijd plicht is, zelfs als men haar ontkent. 'De uitkomst gaat de mens niet aan wanneer zijn plicht hem voorgetekend is'. Ook vandaag staan we in de strijd der meningen. En ook vandaag is het zaak om niet à priori rechts of links te staan. Dat vraagt nadere bezinning en toelichting. 'Noch rechts, noch links maar de koninklijke weg', dat is de weg van de Koning, de weg van Christus, die over het ganse leven van kerk en samenleving, van mens en wereld Heere is.

Rechts en links

Het is met de begrippen links en rechts vreemd gesteld. Het is mij niet bekend of er een moment of een geschrift aan te duiden is waar deze plaatsbepaling van richtingen in kerk en politiek voor het eerst voorkomt. De Schrift kent deze aanduidingen, in de zin als waarin wij die nu gebruiken, niet. Wel vinden we telkens in de Schrift een plaats aan de rechterhand van iemand aangeduid als ereplaats. Dat geldt ook vandaag nog in onze samenleving.

Wanneer de Grote Van Dale intussen het begrip rechts omschrijft als richting worden de woorden 'conservatief' (dus behoudend) en ook 'reactionair' gebruikt. En voor 'links' vallen dan de woorden 'vrijzinnig' en 'radicaal'. Met deze omschrijvingen komen we intussen in het dagelijks spraakgebruik al lang niet meer uit. Met name het woord links wordt in een veel ruimer kader gebe­zigd dan de aanduiding in Van Dale bedoelt. Daarom zijn de uitdrukkingen rechts en links uitermate betrekkelijk. Beperken we ons tot kerken en organisaties van christelijke signatuur dan worden de begrippen rechts en links daar ook veelvuldig en zeg ook gerust te pas en te onpas gebruikt. Links staat dan bepaald niet alléén voor vrijzinnig en radicaal. Wie bovendien voor de één links is is voor de ander rechts, afhankelijk van de plaats die ieder inneemt, zeg ook de organisatie waartoe men behoort. Wie bijvoorbeeld in het CDA links is, staat binnen de CPN als rechts te boek, omdat nu eenmaal het CDA ten opzichte van de CPN rechts is. Zo kennen allerlei organisaties van christelijke, maar ook van niet-christelijke signatuur op politiek èn maatschappelijk terrein hun linkse en rechtse vleugels. Het geldt ook van de kerken zelf. In de Gereformeerde Kerken spreekt men van een linker en een rechter vleugel, eveneens in de Christelijke Gereformeerde Kerken. Maar ook in de middenorthodoxie spreekt men van links en rechts (van het midden) en ook in de Gereformeerde Bond kent men de onderscheidingen 'links', 'rechts' en 'midden'. Om links dus te omschrijven met vrijzinnig, zoals Van Dale doet, gaat niet op. Maar als links intussen staat voor 'vrijzinnig' dan is wie bijvoorbeeld links in de Gereformeerde Bond staat voor de vrijzinnigheid, maar ook voor de middenorthodoxie kerkelijk gezien tóch rechts. Want de Gereformeerde Bond staat nu eenmaal rechts in de kerk, ten opzichte van wat we de middenorthodoxie en de vrijzinnigheid noemen.

Hier duiken dan intussen ook de vragen op: wat bedoelen we nu eigenlijk met links en rechts?

Gevaar van vereenzelviging

Wie het predicaat rechts krijgt opgedrukt, of wie zich in bepaalde opzichten, namelijk als het gaat om Schrift en belijdenis, rechts weet te staan in de kerk, loopt het gevaar om of met al wat zich als rechts aandient te worden vereenzelvigd of zelf ook een 'hang' te hebben naar alles wat zich als rechts aandient. De begrippen rechts en links lopen intussen kerkelijk en politiek door elkaar én zo ontstaat de grote verwarring. We hebben namelijk wel te bedenken dat, wanneer in onze samenleving vandaag de begrippen rechts en links gebruikt worden in politiek opzicht, dan grosso modo bedoeld wordt het onderscheid tussen liberaal en socialistisch. En moeten we niet eerlijk bekennen dat in de kring van de Gereformeerde Gezindte — kerkelijk gezien op grond van Schrift en belijdenis als rechts aangeduid — soms een al of niet uitgesproken sympathie leeft voor het liberaliseme, uit afweer tegen het linkse socialisme? En is het ook niet het imago, dat bij anderen bestaat van de Gereformeerde Gezindte dat men daar 'rechts' is in liberale zin? Soms wordt uitdrukkelijk ook de sympathie voor het liberalisme uitgesproken. Het komt verder zelfs ook bepaaldelijk voor dat rechts de betekenis heeft, die Van Dale óók gebruikt, namelijk 'reactionair'. In reactie tegen alles wat links is wordt voor alles wat rechts is, of zo heet of zich zo aandient gekozen. En dan kan is het nog een kleine stap of men zit in de hoek van het uiterst rechtse fascisme. Ik weet best dat de uitdrukking fascisme vandaag te pas en te onpas gebruikt wordt voor alles wat zich keert tegen de radicaliteit van linkse groeperingen, partijen, stromingen, opvattingen in de samenleving. Maar niet kan worden ontkend dat er vanuit gereformeerde kring in het verleden (door alle kerken heen) soms ook aansluiting is geweest bij of onverholen sympathie was voor historische fascistische of ook reactionaire stromingen. En in dat geval raken kerkelijk links en rechts elkaar soms weer.

Het is, om een ander voorbeeld te noemen, opmerkelijk dat in het blad van de links-vrijzinnige Zwinglibond soms duidelijk affiniteit wordt getoond met opvattingen in de kring van de Gereformeerde Gezindte als het gaat om bepaalde maatschappelijke verschijnselen. Nu behoeft dat op zich niet onrustbarend te zijn. Integendeel, wanneer ook in die kring wordt aangesloten (bijvoorbeeld) bij visies in de Gereformeerde Gezindte ten aanzien van beschermwaardigheid van menselijk leven of bij bepaalde ethische principia, dan is dat verheugend. Maar ik wil maar zeggen dat kerkelijk links en maatschappelijk rechts elkaar in bepaalde gevallen niet uitsluiten. En dat betekent weer dat wie 'rechts' staat in het kerkelijk beweeg vandaag moet oppassen zich niet bij voorbaat te vereenzelvigen met alles wat zich als rechts in maatschappelijke zin aandient.

De koninklijke weg

Ik wil met dit alles maar zeggen dat het alle zin heeft om ook vandaag de these van Hoedemaker 'noch rechts, noch links maar de koninklijke weg' voluit, serieus te nemen. Al wat rechts is — kerkelijk en politiek — kan en mag niet zó maar op één hoop worden geworpen. Het gaat ook vandaag om kritische onderscheiding der geesten, links en rechts. In, 'onze kring' behoeft echt niet gewaarschuwd te worden tegen politiek links, in de zin van socialistische mens- en maatschappij-visies. Daartegen bestaat om zo te zeggen een natuurlijke argwaan. In het 'noch links' van Hoedemaker ligt dat overigens ook ten volle opgesloten. Ik heb nooit kunnen begrijpen waarom bepaalde personen in de naoorlogse jaren vanuit Hoedemaker voor de doorbraak hebben gekozen. Het ging Hoedemaker om een staat met de Bijbel. Welnu, het is er verre van dat dat ooit in de concrete PvdA voorop zou hebben gestaan. De PvdA zou vandaag in Hoedemaker een geducht bestrijder hebben gevonden, om des beginsels wil. Daarvoor was hij teveel overtuigd van het feit dat de beginselen van de Reformatie ook consequenties hadden voor het staatkundig leven.

Maar zo was Hoedemaker er ook van overtuigd dat de christelijke beginselen niet aanwezig waren in en ook niet veilig waren bij het liberalisme. In dat opzicht gold voor hem ook het 'noch rechts'. En daarin hebben we vandaag van hem te leren.

Leert de praktijk van vandaag immers niet dat, als het gaat om de christelijke waarden, we van het liberalisme ook weinig goeds hebben te verwachten! De praktijk van nieuwe wetsvoorstellen inzake ethische knelpunten leert ons hier voldoende.

De koninklijke weg, daar gaat het ook van­daag om. Het gaat erom dat ook vandaag geproclameerd zal worden dat Christus Kurios, Heere is. Derhalve gaat de profetische kritiek van de kerk over het hele leven, links en rechts. Al wat niet is naar het Woord zal geen dageraad hebben. Of het zich nu vertoont in links gewaad of in rechtse kledij. Het is opvallend dat de werkers van de Gereformeerde Zendings Bond, die in zuidelijk Amerika werkzaam zijn, stuk voor stuk oplopen tegen de ten hemel schreiende toestanden aldaar; toestanden waartegen ze vanuit het Woord Gods nee moeten zeggen. Hun publicaties leggen daar getuigenis van af. De regimes daar heten intussen rechts te zijn. Ze staan echter onder regelrechte kritiek van het Woord Gods. Het probleem is wel, dat in de wereldverhoudingen de rechtse regimes vaak door linkse worden vervangen - ook omgekeerd is dat zo - en dat dan de profetische kritiek van het Woord Gods blijft gelden. (Men denke dan aan Nicaragua.) Wie ook vandaag de weg tussen rechts en links gaat, gaat over een smalle kam. Ik kan niet zeggen dat dan ook nog van toepassing is wat mr. Schmal van Hoedemaker zei, namelijk dat zijn 'niet à priori staan voor rechts of links' aanspraak doet maken op gehoor. Men mag er wel aanspraak op maken. Maar men vindt vaak geen gehoor.

We moesten in de kerk de begrippen rechts en links maar afschaffen. Ze werken verwarrend en versluierend. Kerkelijk gezien zou het voldoende moeten zijn om gereformeerd te zijn, te wortelen in de belijdenis en de religie ervan. Als dat rechts heet, dat zij dan zo. Om hier ook nog interne verfijnigen van rechts en links aan te brengen is op zich tekenend. Het kan ook gemakkelijk in de sfeer van het reactionaire brengen. Om het met een woord van Van Ruler te zeggen: het rechtse wil altijd rechtser. Wanneer rechts betekent 'altijd alleen maar gevaren zien' dan zal er inderdaad altijd wel weer sprake zijn van opschuiving. Nieuwe ontwikkelingen, die zorg baren, doen wie rechts staat dan namelijk eerder een stap terug zetten. Dat is reactionair.

Wie gereformeerd wil zijn zal echter ook vandaag met open vizier in kerk en samenleving staan. Dat kan politiek gezien juist kritiek op 'rechts' betekenen. Wie voor artikel 36 van de Nederlandse Geloofs Belijdenis, als ook vandaag voluit tot de gereformeerde confessie behorend, staat zal kritisch ingaan tegen de geest van de tijd, of die zich nu links of rechts presenteert. Als bijv. overheden handelen ten kwade van de onderdanen en niet ten goede, dan past een profetisch 'nee'. In het Plakkaat van Verlating (bij de afzwering van Philips de Tweede) staat in de considerans (de inleiding) te lezen, dat de onderdanen niet door God geschapen zijn ten behoeve van de vorst, om hem in alles wat hij beveelt onderdanig te zijn en als slaven te dienen, maar dat de vorst er is terwille van de onderdanen, zonder welke hij geen vorst is.

Welnu dat is vandaag ook voor een gereformeerd christen een criterium bij de beoordeling van links en rechts. Daarom maar liever de Koninklijke Weg. De weg van Wet en Evangelie.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen