De Schotse verbondsleer (1)

Van gouden appelen en zilveren schalen

Gouden appelen, maar geen zilveren schalen. Deze vergelijking, ontleend aan het boek der Spreuken, komt mij nogal eens voor de geest, wanneer ik een nieuw boek in handen krijg. Van veel publicaties, die vandaag aan de dag op de markt verschijnen, geldt immers dat de uitgave zo goedkoop mogelijk gehouden is. Het resultaat is er meestentijds ook naar: een slappe paperback, die er na één of twee keer lezen erbarmelijk uitziet. De inhoud is mogelijk alleszins de moeite waard, maar de vorm waarin deze gepresenteerd wordt, is niet navenant. Gouden appelen, maar geen zilveren schalen.

Hoe men ook over het nieuwste boek van ds. C. Harinck, predikant van de Gereformeerde gemeente te Oostkapelle denken mag, niemand zal willen ontkennen, dat het een vorstelijke publicatie is geworden. De Schotse Verbondsleer is een werk, waarmee uitgeverij De Banier veel eer inlegt. Een stevig gebonden boek, met schitterende omslag, helderwit zwaar papier en een duidelijke letter. Kortom: datgene wat ds. Harinck te bieden heeft, wordt opgediend op een zilveren schaal en dat is een compliment aan de uitgever waard. Tegelijk een voorbeeld ter navolging. Ik denk, dat veel mensen er graag een tientje meer voor over hebben om een goed verzorgd, degelijk boekwerk in huis te krijgen in plaats van een bundel, die binnen de kortste tijd je boekenkast ontsiert.

Rul zandpad

Ondertussen is met bovenstaande niet gezegd, dat het beeld van de Spreukendichter hier in zijn geheel opgaat. Dat is, naar mijn inzicht, niet het geval. De vormgeving kan de vergelijking met zilveren schalen ruimschoots doorstaan, het gebodene staat echter helaas niet op één lijn met gouden appelen. Dat geldt allereerst in formeel opzicht. Ik vond de Schotse Verbondsleer nogal vermoeiend om te lezen. Een soms wat gewrongen stijl, een weinig doorzichtige betoogtrant, een niet-analytische weergave der dingen, een dikwijls kreupele vertaling vanuit het Engels zullen daaraan wel debet zijn. Men heeft het gevoel zich op een rul zandpad te bevinden, waarop je slechts moeizaam vooruit komt. In ieder geval moet de lezer zich voortdurend dwingen de reis voort te zetten en hij slaakt een zucht van verlichting als het einde bereikt is. Het boek bevat ook een aantal slordigheden. Bijbelteksten worden wel aangehaald, maar niet altijd voorzien van bijbelboek en hoofdstuk, waar men het nog eens kan nalezen (b.v. op p. 222). Ook citaten uit andere geschriften worden zo nu en dan weergegeven zonder vindplaats (o.m. op p. 170). Namen van auteurs zijn soms op onjuiste wijze geschreven. (Fischer i.p.v. Fisher (p. 142), Salmarth i.p.v. Saltmarsh (p. 141). Harinck heeft bovendien een nogal suggestieve manier van betogen. Als hij zijn gelijk wil aantonen, beroept hij zich op de traditie door te poneren: 'De goede theologen zeggen...', of: 'De orthodoxe vaderen hebben altijd benadrukt' (vgl. p. 95, 151). Met zulke opmerkingen is natuurlijk nog niets werkelijk bewezen. 

Meer apologie dan historische studie

Daar komt nog een, zwaarder wegend formeel bezwaar bij. Harinck's boek geeft niet wat de titel belooft. Wie op de omslag leest dat het gaat om de Schotse Verbondsleer verwacht een dogmen-historische studie in handen te hebben, met een objectieve weergave van de wijze waarop de Schotse theologen hebben gedacht en geschreven over het verbond. Al lezend bekruipt je echter het gevoel dat dit boek geschreven werd met een geheel andere doelstelling. Het wekt sterk, de indruk van een apologie, waarbij het erom gaat de theologie van de Gereformeerde Gemeenten te verdedigen. Daarbij wordt enerzijds stelling genomen tegen wijlen ds. R. Kok, die in 1950 het kerkverband van de Gereformeerde Gemeenten verliet (of moeten we zeggen, dat hij eruit gezet werd?) vanwege zijn visie op de prediking van de verbondsbeloften. Aan de andere kant schermt ds. Harinck zich af tegenover dr. C. Steenblok vanwege diens gedachten over het aanbod der genade. De Schotse godgeleerden moeten dienen om het bijbels-reformatorische karakter van de opvattingen binnen de Gereformeerde Gemeenten aan te tonen. Zij worden althans voortdurend onderbroken om ingepast te worden in wat ds. Harinck van meet af aan eigenlijk zeggen wil: De Gereformeerde Gemeenten gaan in hetzelfde spoor als de Schotse theologen. Deze stonden op hun beurt geheel en al in de traditie van de (Calvijnse) reformatie. Conclusie: De positie van de Gereformeerde Gemeenten is voluit reformatorisch en dus bijbels. Een dergelijke stelling mag echter nooit een premisse zijn, maar kan pas aan het einde geponeerd worden, nadat de Schotten zich eerst helemaal hebben kunnen uitspreken, waarna vervolgens een grondige(r) vergelijking met de vroeg-reformatorische visie heeft plaatsgevonden en nadat tenslotte daaraan de theologie van de Gereformeerde Gemeenten gemeten is. Nu loopt alles te zeer door elkaar heen en wordt het één al te gemakkelijk met het ander vereenzelvigd.

Na deze formele opmerking wil ik nu eerst een poging wagen een samenvatting te geven van de Schotse Verbondsleer. Daarmee maken wij in dit eerste artikel een begin. In een volgende aflevering ronden wij deze inhoudelijke weergave af om tenslotte één en ander te toetsen en te evalueren.

De Schotse Reformatie

Het boek opent met een beknopte historische schets van de Schotse Reformatie. Een interessant hoofdstuk voor wie zich nooit eerder in deze tak van de reformatorische traditie verdiepte. De politieke situatie uit die tijd komt ter sprake: een zwakke regering en daardoor een arm en onderdrukt volk. Een plaatselijke adel die tyranniek optrad en handelde naar eigen goeddunken. De Rooms-Katholieke kerk van Schotland was in de dagen voor de Reformatie vervallen en verwereldlijkt. De geestelijkheid was dom, eerzuchtig en machtig. Toch is uitgerekend dit land, meer dan enige andere natie in Europa onder het beslag van de Reformatie gekomen. Zelfs in Nederland stond de invloed van het Calvinisme op lager niveau dan in Schotland. Harinck citeert met instemming een woord van prof. Van Schelven: 'Niettemin zagen de tijdgenoten al: bij Schotland stonden zij achter'. De grote mate van onafhankelijkheid van politieke machthebbers zal hieraan veel hebben bijgedragen. Terwijl de Reformatie b.v. in Engeland vooral was doorgevoerd met behulp van een vorst, was het in Schotland vooral de overtuigende kracht van de prediking, die haar werk deed. In Engeland was de reformatie voor een deel een politieke beweging, in Schotland uitsluitend een godsdienstige. De Schotse Reformatie is sterk gestempeld geweest door haar strijd voor de vrijheid van kerkinrichting. Vele offers zijn gebracht terwille van de 'kroonrechten van Christus'. Vervolging en verdrukking gaven de kerk evenwel een geweldige geestelijke veerkracht. Als voorloper van de Reformatie in Schotland moet met name de Engelse prediker John Wycliff genoemd worden. Zijn leerstellingen vonden gretig ingang onder de Schotten. Ook een volgeling van Johannes Hus, een zekere Paul Crawar, heeft veel invloed uitgeoefend. De echte Reformatie in Schotland begon evenwel met het optreden van Patrick Hamilton (1503-1528). Hij predikte de rechtvaardiging door het geloof zoals Luther deze geleerd had. Hij heeft zijn verkondiging met de dood moeten bekopen. Door zijn arbeid droeg de Schotse Reformatie aanvankelijk vooral een Luthers karakter. Een stroomversnelling in de ontwikkelingen betekende het optreden van de bekende John Knox (1505-1572). Onder zijn leiding werd de reformatorische beweging in Schotland geheel in Calvinistische banen geleid. Hij heeft zeer geijverd voor een radicale doorvoering van de reformatorische beginselen. Hij wilde een kerk, die uitsluitend gebouwd was op het Woord Gods en die alles verwierp, wat daarmee in strijd was. Naar zijn overtuiging was er slechts één vorm van kerkregering toelaatbaar, niet de episcopaalse, maar de presbyteriale. Dit presbyteriale type van kerkregering werd officieel ingevoerd op de General Assembly van 1560 en was verwoord in het Book of Discipline. De vrijheid van de kerk tegenover de staat moest zijn gegarandeerd. In de loop der geschiedenis heeft dit verlangen naar kerkelijke onafhankelijkheid nog heel wat strijd gegeven in Schotland. De worsteling om de 'kroonrechten van Christus' duurde tot 1689. Toen heeft onze Willem III de Engelse Koning Jakobus II verdreven en de Schotse kerk haar rechten teruggegeven. Ondertussen heeft deze periode van vervolging tal van belangrijke godgeleerden voortgebracht. In hun theologie stond één thema centraal: de verbondsleer.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen