Tussen macht en overmacht

Een jaar geleden had niemand het voor mogelijk gehouden dat we op dit moment een kabinetsvoorstel inzake het euthanasievraagstuk zouden hebben. CDA en VVD lagen op dit punt ver uit elkaar. En nu heeft men elkaar toch gevonden. Geen wonder dat er allerwegen sprake is van wantrouwen inzake het gevonden compromis. Uit de hoek van D'66 en PvdA, waar verregaande liberalisering van euthanasie wordt voorgestaan, is overigens fel kritisch gereageerd. In de Haagse Post stond verder een artikel onder de titel 'de overmacht van het CDA', met daaronder 'blijft de hoeveelheid euthanasiegevallen zesduizend? Of worden het er zeshonderd? Een nieuwe nederlaag voor de VVD'. Het Parool sprak van 'een onwaardige vertoning', waaruit blijkt dat 'de zondeval' van de liberalen in het voorjaar van 1986 (toen Nijpels een knieval maakte voor het CDA, v. d. G.) zich wreekt.

In De Tijd overigens een artikel onder de titel 'Het CDA is door de bocht maar weet het zelf nog niet'. En de Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie had, volgens een kop in de NRC, een 'positief oordeel'.

De regeringsfracties waren intussen tevreden. De kleine rechtse partijen meenden echter dat het kabinet de praktijk niet terugdringt. Het Nederlands Dagblad stelde dat er veel positiefs over het pakket te zeggen is maar heeft bedenkingen. 'Het kabinet vertilt zich niet', aldus de reactie van Trouw. Het Reformatorisch Dagblad sprak echter van 'een volgende stap' en uitte grote bezwaren. Het (behoudende) Katholiek Nieuwsblad sprak zelfs van 'het hellend vlak', dit in tegenstelling tot de Volkskrant, vroeger Rooms Katholiek maar allang van die identiteit ontdaan, dat meent dat de opzet van het kabinet 'betreurenswaardig tekort schiet'.

Uit de hoek van de Pro-life beweging werd gematigd kritisch gereageerd. De Nederlandse Patiëntenvereniging zei, bij monde van voorzitter Van den Berg, dankbaar maar niet gerust te zijn . Uit Pro Vita klonk het bezwaar dat via passieve euthanasie (dat niet meer zo heten zal) er meer ruimte komt voor actieve euthanasie. Het Nederlands Artsen Verbond (voorzitter dr. K. F. Gunning) was daarentegen weer wat positiever over het geheel van de voorstellen en sprak over 'een stap in de goede richting'.

De feiten

Een feit is intussen dat Nederland niet het eerste land ter wereld is geworden, waar euthanasie bij de wet geregeld oftewel toegestaan zou zijn. Euthanasie blijft strafbaar en blijft als zodanig in het wetboek van strafrecht. Me dunkt dat we daarvoor op zich dankbaar mogen zijn. Een regering bestaande uit bijvoorbeeld D'66 en PvdA zou een gans ander wetsvoorstel op tafel hebben gelegd, hierin resulterend dat we wél de kwalijke primeur zouden hebben gehad het eerste land ter wereld te zijn dat euthanasie wil legaliseren.

Het kabinet wijst het wetsvoorstel van D'66 duidelijk af. In de wet wordt opgenomen welke medische handelingen niet als euthanasie mogen worden aangemerkt en dus niet strafbaar zijn. Het toedienen van pijn­stillers, ook als die de dood verhaasten maar daartoe niet speciaal dienen, valt zo niet onder strafbare feiten, zal dus ook niet onder euthanasie vallen.

Verder kunnen artsen zich op overmacht beroepen maar dan moet wel voldaan zijn aan een aantal eisen van zorgvuldigheid. Die eisen van zorgvuldigheid moeten nog worden opgesteld. Daarover moet ook nog advies worden gevraagd aan de Gezondheidsraad. Het gaat daarbij — aldus een toelichting van premier Lubbers — vooral om een technische aangelegenheid.

Wat moeten we aan met deze feiten en op de achtergrond de meningen en commentaren, die reeds gegeven zijn? Wat ons betreft hier één aspect, dat ons ook als kerk een zorg zal zijn, namelijk dat van macht en overmacht.

Wat is overmacht?

De vrees is terecht geuit dat de kwestie van 'overmacht' in de toekomst een belangrijke rol zal gaan spelen. Hoe zal met name de rechter met de kwestie overmacht omgaan, wanneer daarop door artsen en andere medici een beroep wordt gedaan? We zullen ons daarbij goed moeten realiseren dat het beroep op overmacht ook in de huidige wet al gold. Als zodanig is er niets nieuws ingevoerd. Maar wel hebben we te maken met het feit dat er ook in het verleden al concrete uitspraken van rechters zijn geweest, waaruit gebleken is dat met dit begrip overmacht ruimhartig kan worden omgesprongen. Minister Korthals Altes van Justitie moet al gezegd hebben dat er alle ruimte blijft voor een beroep op overmacht in de zesduizend gevallen, die er nu zijn (per jaar), waarop de heer Borgman van het CDA, de euthanasie-'specialist', die overigens in deze zaak van een onwrikbare overtuiging heeft blijk gegeven, zei dat het er niet méér zullen zijn dan zeshonderd. Vandaar de genoemde uitspraak in de Haagse Post.

Hoewel ik, als gezegd, voorop wil stellen dat de kwestie van beroep op overmacht niet nieuw is, zullen hier toch wel in de toekomst fundamentele beslissingen vallen. Want er is reeds een zekere praktijk gegroeid of op z'n minst aan het groeien, waarin van zulk beroep op overmacht sprake is.

Gegeven het feit dat onze samenleving gekenmerkt is door steeds minder erkenning van de beschermwaardigheid van menselijk leven, zijnde schepping Gods, en het steeds meer erkennen van het feit dat de mens autonoom is, dus ook baas is met betrekking tot de beëindiging van zijn eigen leven, hebben we hier zeer te vrezen.

Dat er bovendien sprake zal moeten zijn van vrijwilligheid, zodat op niemand dan op diens uitdrukkelijk eigen verzoek, euthanasie kan worden toegepast, zegt op zichzelf nog niet zoveel. In de eerste plaats is het besef dat het leven gave Gods is en ook tot het eind in diens Hand is, aan grote slijtage onderhevig. Bovendien, hoelang is vrijwillig vrijwillig te noemen? Men denke aan dementerende bejaarden die over hun eigen wil geen verstandelijke zeggenschap meer hebben. Maar leert bovendien de praktijk in het VU ziekenhuis, waar verpleegsters aan patiënten een dodelijke injectie toedienden, niet dat de grenzen met betrekking tot vrijwilligheid allang aan het vervagen zijn? Voorstanders van legalisering van euthanasie namen het en masse voor de verpleegkundigen op, ondanks het feit dat hier van vrijwilligheid bij de patiënten geen sprake was.

Veel zal nog afhangen van de op te stellen eisen van zorgvuldigheid. Want naar het ons voorkomt zullen daar de begrenzingen of juist de mazen in de wet zitten als het gaat om de toepassing van 'overmacht'. De tijd zal leren of we uiteindelijk toch niet terecht komen in een praktijk, waarin toch van legalisering sprake is. Het gevaar ligt dan minder bij de wet als zodanig als bij de hantering ervan, in de wijze bijvoorbeeld, waarop rechters met de bepalingen zullen (mogen) omgaan.

Een moeilijk punt

Toch blijft er dunkt me een heel moeilijk punt ter verdere bezinning liggen, juist ook in de kring van hen, die principieel gekant zijn tegen de legalisering van de euthanasie en derhalve ook staan achter de pro-life beweging. Dat is namelijk de kwestie van de medische macht. Want overmacht staat toch ook weer niet los van de geweldige macht, die de medische wetenschap heeft gekregen.

Elke tien jaar verdubbelt de wetenschappelijke kennis in de wereld. Ook de medische wetenschap zit in deze opgaande spiraal van kennis en macht. Als in het algemeen al geldt dat de technische kennis en de wetenschappelijke mogelijkheden de mens over het hoofd aan het groeien zijn, zodat niemand ook individueel nog greep heeft op de ontwikkelingen, hoezeer geldt dat dan met name ook niet in de medische wetenschap, waar medici ook slachtoffer kunnen worden van hun mogelijkheden en apparaten.

Het is niet aan mij om aan te geven in welke gevallen er sprake is van zinloze behandelingen ter meerdere glorie van de wetenschap zelf. De medicus kan ook slaaf zijn van zijn mogelijkheden, zó dat hij uiteindelijk beklemd raakt tussen de macht van zijn medische kennis en mogelijkheden en de overmacht van de situatie, die hij bezig is te rekken.

Het noemen van voorbeelden brengt gemakkelijk in de sfeer van de randgevallen. Maar moeten we ons niet afvragen, zoals we dat ook bij de ontwikkeling van de techniek hebben te doen, ons afvragen of er behalve zegen in de ontwikkeling van de medische wetenschap ook vloek zit? Wij vragen ons terecht af of wij mensen wel de vrijheid hebben om het leven van mensen te beëindigen. Maar hebben we wel de onbeperkte vrijheid om leven te verlengen? We hebben te bedenken dat we in enkele tientallen jaren tijds met geweldige resultaten van de medische wetenschap te maken hebben gehad, resulterend in een steeds stijgende leeftijdsgrens. Moet er dan ook geen bezinning zijn met betrekking tot de ontwikkelingen aan de andere kant van de streep, dat wil zeggen, niet alleen met betrekking tot de vraag tot de beëindiging van menselijk leven maar ook met betrekking tot de vraag naar het almaar verder verleggen van de leeftijdsgrens van de mens? Ik doe over deze vraag geen uitspraak. Daarvoor ben ik teveel doordrongen van de bijbelse opdracht om het leven te beschermen en ok van grote zegen dankzij de medische wetenschap. Maar hier ligt toch een ethisch probleem, waarover de ethici in gereformeerde kring zich ook eens explicieter zouden moeten buigen. Er wordt bepaald op dit terrein wel denkwerk verricht als het gaat om afzonderlijke technieken (transplantatie, reageerbuisbaby). Maar ik bedoel een algemener studie waarin de medische macht en het al maar verleggen van de leeftijdsgrens aan de orde komt.

Mag alles wat kan?

Enige tijd geleden maakte dr. O. Jager een discussie los door te poneren dat we streven moesten naar een toestand, waarin eeuwig leven op aarde mogelijk was. Niet dat we zover al zijn. Maiar de ontwikkeHng ertoe moest gestimuleerd worden. In zo'n stelling zit uiteraard een krachtige impuls om de medische wetenschap nog verder te doen vorderen. Toen zijn velen over Jager heen gevallen — terecht — door te zeggen dat dit niet bijbels is. Het is de mens gezet eenmaal te sterven. Zo protesteerden we ook toen een theoloog op de vergadering van de Wereldraad van Kerken in Nairobi jaren geleden stelde dat we streven moesten naar een wereld, die zonder einde bewoonbaar en leefbaar was. Ook toen maakten we bezwaar: de Heere maakt immers Zelf een eind aan de geschiedenis.

Maar staan we dan ook niet voor de vraag of alles mag wat kan? Steeds meer komen we onder de indruk van de vloek, die de technische ontwikkeling óók aan zich heeft. Moet de vraag inzake de vloek dan ook niet in de richting van de medische wetenschap gesteld worden, die ook zover gevorderd is dank zij de ontwikkeling van de techniek? Waar liggen onze grenzen? De medische wetenschap is toch niet bij voorbaat heilig in haar methoden en recepten? Wat is hier bijbelse eis en wat is bijbelse grens? Aan de beantwoording van deze vraag zullen we in toenemende mate behoefte hebben. Zoals het nu gaat zullen we intens gebruik blijven maken van de in macht toenemende wetenschap, terwijl zich dan aan de andere kant aandient de 'overmacht' op grond waarvan leven op grote schaal beëindigd wordt. Waar moet dit op uitlopen?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen