De zonde collectief of persoonlijk

Het Centraal Weekblad, orgaan van de Gereformeerde Kerken in Nederland, nam vorige week in de rubriek 'Informatief' een stukje op onder de titel 'Rechtervleugels een gevaar'. Het ging om een stuk van prof dr. J. Rasker, emeritus kerkelijk hoogleraar van de Rijks Universiteit van Leiden, die een boek geschreven heeft getiteld 'De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795', een boek waarvan de derde druk nu is verschenen. In de betreffende passage uit dat boek haakt Rasker positief in op de gedachte, die vooral leeft bij de Gereformeerde Bond maar ook breder wordt aangetroffen, namelijk dat de Hervormde Kerk in dit land 'planting Gods' is. De Hervormde Kerk heeft zich – aldus Rasker – gevormd rondom de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Het is een kerk, die een eigen karakter heeft gekregen en behouden en, hoewel ze in de loop der eeuwen ook veranderd is, is ze toch een kerk met een continu leven, met een kerkelijk leven in één doorgaande lijn. De wording van de kerk – om het nu verder met eigen woorden te zeggen – was met de wording van de natie nauw verbonden. Daarom mag naar mijn diepste overtuiging ook van de 'vaderlandse kerk' gesproken worden.

Maar dan maakt Rasker een omslag. Diegenen, die vandaag zo opgeven van de planting Gods, hebben 'zo weinig politieke en maatschappelijke vormkracht'. Ik citeer nu letterlijk: 'de breuk, door de franse revolutie tussen kerk en staat veroorzaakt, hebben de Bonders eigenlijk niet willen meemaken… Zij, die de planting Gods zo met voorliefde belijden, laten zich vaak drijven door de angst voor het atheïsme en zijn niet altijd even helderziend waar het goddeloze in onze eigen maatschappij en structuren huist. Het vrije, dat bij ons individueel zo in aanzien staat, zien zij als uit de franse revolutie afkomstig en niet uit de Bijbel'.
Rasker gaat dan verder in op de kerkscheuringen in de vorige eeuw. De Doleantie viel samen met de opkomst van het socialisme, de Gereformeerde Kerken in Nederland hebben zich tegen dat socialisme verzet. In 1971 ging echter de poort bij de gereformeerden open voor Samen op Weg. Toen zeiden de Gereformeerde Kerken namelijk dat zij 'niet de belijdenis wilden veranderen, maar dat zij hun houding tegenover de belijdenis wilden veranderen.' Toen kwam kennelijk de opening naar de Hervormde Kerk weer terug. Ook de gereformeerden gingen toen over op 'gemeenschap met de belijdenis der vaderen' in plaats van 'in overeenstemming' met die belijdenis. Zij gingen toen recht doen aan 'de kritiek der geschiedenis en aan de uitdagingen en vragen van onze eigen tijd'. 'Het is geen wonder dat de Bonders nu zeggen dat de gereformeerden vrijzinnig zijn geworden.'
Rasker hoopt op grond van een en ander dat hereniging van beide kerken nu spoedig een feit wordt en dat de 'Geest van de Kerkgeschiedenis van de Hervormde Kerk' zal worden verstaan. Een geschiedenis van worsteling om (o. a.) het verstaan van Gods Woord op het veld van de politiek.
Rasker waarschuwt dan voor de rechtervleugels in beide kerken, die een gevaar betekenen als het gaat om het verstaan van deze geschiedenis. Centraal in deze beschouwing van Rasker staat dan dat Gereformeerde Bonders, kennelijk net als de gereformeerden in de vorige eeuw 'nee' zeggen als het gaat om maatschappelijk-economische mensenrechten: 'dat is socialistisch'.

Veel overhoop
In kort bestek haalt professor Rasker hier veel overhoop. Hij bedoelt kennelijk te zeggen: de Hervormde Kerk is een integraal element geweest in onze geschiedenis. De doorwerking van de franse revolutie hoort daar ook bij, alsook de verwerking (en aanvaarding) van de opkomst van het socialisme. Gereformeerden – in de vorige eeuw de dolerenden maar vandaag de Gereformeerde Bonders – hebben dat nooit begrepen. Toen Gereformeerden dat weer gingen verstaan kwam de weg vrij voor Samen op Weg.
Moet ik nu concluderen dat Gereformeerde Bonders, omdat zij de socialistische maatschappijkritiek niet aanvaardden en de beginselen van de Franse Revolutie niet, zich zelf buiten de Hervormde Kerk als planting Gods stelden? Een curieuze maar intussen ook dubieuze gedachte. Men ziet hier intussen uit dat geschiedschrijving nooit waardevrij is.

Op zich is het waar wat Rasker zegt. De Gereformeerden hébben hun houding tegenover de belijdenis herzien. De Gereformeerden hebben óók hun houding tegenover het socialisme herzien. Ze zijn ook de nadruk gaan leggen op het kwaad binnen de structuren van de samenleving. Dr. J. D. te Winkel legt daar getuigenis van af in een boek, dat ik hier al eerder aanhaalde 'Het wordt nooit meer als vroeger'. Daarin beschrijft hij hoe vroeger de persoonlijke geloofsvragen binnen de Gereformeerde Kerken centraal stonden in de prediking, terwijl vandaag het kwaad, het onrecht in de structuren dominerend is.
Verder vermeldt professor Rasker overigens niets nieuws met betrekking tot de franse revolutie. Al eerder heeft hij in publicaties tot uitdrukking gebracht hoezeer hij de franse revolutie positief waardeert in de geschiedenis. Hij heeft zelfs een theologische rechtvaardiging van d(i)e revolutie gegeven in een boekje, getiteld 'Theologie und. Revolution'. De bijbelse begrippen met een diep geestelijke strekking worden dan door hem horizontaal, aardsgericht geduid. De hel is daar waar oorlog, onrecht en discriminatie woeden. De hemel is daar waar een stukje politieke gerechtigheid gestalte krijgt. En de zonde zit vooral in de structuren van de samenleving. God wil de (permanente) verandering van die structuren en niet het bestaande.

Ik protesteer intussen als ik bij Rasker zo ongeveer lees dat het aansluiten bij de geschiedenis op zich bepalend is voor de identiteit van de Hervormde Kerk als planting Gods. Dit is verkrachting van de historie, geestelijke inlegkunde.
De Hervormde Kerk wat zij is naar haar oorsprong. En waar lag de identiteit van de Hervormde Kerk in haar oorsprong? In de leer van zonde en genade. Die leer is tegenover Rome weergaloos vastgelegd in de Nederlandse Geloofs Belijdenis. En dan gaat het primair om persoonlijke zonde. Maar die persoonlijke zonde waaiert wel uit naar de collectiviteiten. Calvijn, als theocratisch theoloog, heeft daar een diep besef van gehad. Een zondebegrip dat niet bij de mens zelf begint heeft geen diepgang van aarde. God zal in het gericht elke mens persoonlijk voor Zijn vierschaar dagen opdat hij rekenschap aflegt van goed en kwaad.

Dezer dagen las ik een interview met de bekende dr. L. de Jong – schrijver van het imposante werk 'Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog'. Hij bekent zich duidelijk als socialist. Als zodanig heeft hij de geschiedenis in zich opgenomen. Hij bekent in dat interview dat het binnen in hem niet zo goed gesteld was. Hij is ervoor bij de psychiater gekomen, vanwege de ontreddering van binnen. Tegelijkertijd merkt hij op dat hij al vroeg vraagtekens is gaan zettten bij de idealistische gedachten van de vroegere SDAP.
'Toen ben ik al vroeg vraagtekens gaan zetten achter de toekomstverwachting die men aldus koesterde. Op mijn veertiende, vijftiende. Toen al ging ik dat idealisme doorzien. Het was de verwachting van een Godsrijk op aarde, dat dan door de zich bevrijdende arbeidersklasse tot stand zou worden gebracht. Een gedachte, naar mijn indruk verstoken van elke zin voor de werkelijkheid. En hoe zou dat aardse paradijs er uitzien? Vervelend, begreep ik uit socialistische lectuur. Voor mij betekende dat inzicht het verlies van een vrij simpel geloof in de heilbrengende kracht van het socialisme…'

Wat nu de Hervormde Kerk als planting Gods betreft, haar identiteit ligt niet bij de franse revolutie maar bij de Reformatie, die niet minder dan een omwenteling was. Toen Luther, Calvijn en anderen gingen ontdekken dat het Evangelie de mens doet opstaan tot een nieuw leven, hem rechtvaardigt voor God, was het alsof ze door geopende deuren het paradijs binnen traden. En dat via de ontdekking dat wij, als mensen innerlijk verdorven zijn. Wie de verdorvenheid van eigen hart niet leerde kennen leert de roemtaal van de genade niet.

Onze vaderlandse kerk wortelt in de confessie en niet in de revolutie. Als de visie van prof. Rasker op de identiteit van de Hervormde Kerk juist is en de basis vormt voor Samen op Weg dan zitten we met Samen op Weg helemáál op het verkeerde spoor. Het Centraal Weekblad merkt bij het stuk van Rasker op dat hij scherp aangeeft waar de poort in 1971 voor Samen op Weg open ging. Dat is kennelijk bij de uitslag naar politieke prediking. Voor mij gaat hier een deur dicht. Maar we knopen goed in onze oren dat rechtervleugels een gevaar zijn. Althans volgens Rasker.

v. d. G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen