Parachutisten of spoorzoekers

Dit stukje wordt geschreven naar aanleiding van een pas-verschenen boek van de hand van drs. Peter Hintzen 'Het verleden spreekt mee', uitgegeven bij J. H. Kok B.V., 327 blz. dik (maar op ieder bladzijde onderhoudend), en ƒ 27,50 duur, of goedkoop wanneer men mijn waardering voor het boek in zijn geheel deelt. Trouwens, na 1 april gaat het ƒ 39,– kosten en wordt het weliswaar niet (te) duur maar wel duurder.

Dat is een saaie inleiding. Misschien dat alles wat beter wordt wanneer wij de titel wat verhelderen boven dit stukje. Het geslacht dat momenteel is opgegroeid en opgroeit heeft alle neiging het verleden te veronachtzamen. Alleen het heden telt immers. Daarom moeten ouders maar niet meer aankomen bij hun kinderen met hun 'vroeger'. Of, in wat groter perspectief gezet: de tijden van Oranje, God en Nederland, van Hollands Glorie en Wien Neêrlands bloed… zijn voorbij. Daarbij vergeten wij dat wie het verleden niet meer kennen wil het ook niet verwerken kan. En dat wie dat verleden overslaat zichzelf veroordeelt de fouten van het verleden te herhalen. En dat wie het verleden negeert is als een parachutist die, omdat hij van boven is komen te vallen, niet weet hoe hij 'verder' moet gaan omdat er geen 'verder' is: er ligt geen weg achter hem, dus heeft hij geen vermoeden van of aanknopingspunt voor de weg vóór hem. Dus verdwaalt hij. Of verklaart hij zijn eigen weg voor de goede op grond van het feit dat hij hem nu eenmaal als de zijne gekozen heeft.
Het boek van Hitzen is geschreven vanuit de overtuiging dat je zonder toetsing van het verleden niet verder kunt gaan, of komen. Wie niet weet waar hij vandaan komt kan zichzèlf ook niet plaatsen, niet onderkennen welke invloeden en achtergronden hem gevormd hebben. Hij kan zichzelf dus evenmin relativeren. En daarom zal hij temeer geneigd zijn anderen te veroordelen, terwijl hij tegelijkertijd deze veroordeling niet verantwoorden kan want hij heeft verleden-kennis noch zelfkennis.
In deze korte inleiding kan ik niet meer doen dan dit boek typeren. Het stelt zichzelf aan ons voor als een gids die ons begeleidt op onze wandeling door de geschiedenis, ledere keer laat het ons stilstaan bij een portret dat die vaderlandse geschiedenis mee heeft helpen maken. Dat portret wordt getypeerd. De in- en nawerking van de persoon in kwestie worden schetsmatig aangegeven, in vaak rake typeringen, met een verborgen humor soms, en zowel de positieve als de negatieve kanten van wat deze persoon vertegenwoordigde worden al vertellend op een rijtje gezet. Zo, ga je de verbindingen zien binnen de geschiedenis. Heel wat anders dan wat de middelbare of voorbereidend hogere scholen met de geschiedenis doen: die leveren meestal mensenproducten af die door de geschiedenis niet gemotiveerd zijn geraakt, en 'voor zover ze er iets van af weten, weten ze heel veel over een klein stukje, maar vraag niet hoe dit stukje zich verhoudt tot de 'rest', tot ervóór en erná.
Hoewel dit boek inhoudelijk veel biedt, niet wat jaartallen of feiten betreft, maar wel waar het gaat om bedoelingen, stromingen, mentaliteiten en lijnen die naar het heden kunnen worden doorgetrokken, is het geen geschiedbeschouwing die hier geleverd wordt. Hintzen is geen Huizinga, of Bonman, of Toynbee, hoewel deze voor hem bekenden zijn. Soms haalt hij ze wel vertellenderwijs aan. In het verhaal van Hintzen over de Nederlanders komen ook bepaald niet alleen maar Nederlanders voor. Cesar en het Romeinse recht, de voorgeschiedenis van de Bataven, de invloed van Renaissance, Devotie en Reformatie worden niet slechts genoemd, maar vertellenderwijs vanuit de oorsprong ons land binnengebracht, en wanneer eenmaal de rekkelijken en preciesen op het toneel zijn verschenen hebben we een thema ontmoet dat telkens weer terugkeert. Maar 'Ons Indië' was er ook, en de ontsluiting van de Nieuwe Wereld, en de tweede wereldoorlog, en daarna de ontzuiling. Met aan het eind: de kater, niet als beest maar als het gevoel van een gelande parachutist in een oerwoud vol beesten die alle evenzeer te vrezen zijn: het beest van het 'terug naar het oude', het beest van het 'geen toekomst meer', het beest van het 'vooruit maar, God zegene de greep', om het allemaal eens wat huiselijk te zeggen. Met als koning der beesten het beest van het relativisme, niet in het minst het relativeren van de nationale eigenheid, een beest dat niets liever heeft dan dat we ongemotiveerd blijven staan waar we staan en ons niet verroeren. Geen toekomst meer omdat we geen verleden kennen, noch de fouten noch de schatten ervan, en, in samenhang daarmee, onszelf verkeerd inschatten.
Heb ik dan geen kritiek op dit boek? Ja, op vele plaatsen. Ik denk dat Hintzen de strengheid van Calvijn (de uitverkiezingsleer) vertekent en verkeerd inschat. Luthers politieke houding te veel vergoelijkt, Erasmus te veel in bescherming neemt, althans de geest van het humanisme, dat, naar mijn oordeel, alleen maar kan eindigen in volslagen eenzaamheid en duisternis, net als het leven van Erasmus zelf. Zo kan ik best nog even doorgaan. Maar, tenslotte dringt de schrijver nergens zijn eigen mening op en veronderstelt de kunst van het typeren óók de moed om verbanden te leggen en de waarheid te schampen in plaats van te treffen. En op déze wijze geschiedenis lezen is wat onze generatie (weer) nodig heeft. En tenslotte, wie een geschiedenisboek bijna in één adem uitleest gunt ook een ander een welbestede adem, temeer wanneer hij er echt niet leger van wordt. Wanneer iemand zó lezen wil, komt hij de punten waar hij zijn vraagtekens wil zetten vanzelf tegen. Dit boek is een bijzonder leuk geschenk met name aan onze studerende jongeren, en waarom zou dat geschenk niet door óns aan hen geschonken worden? Moeten we echt wachten op verjaardag of St. Nicolaas?
Daarbij komt dan nog als zijdelings voordeel dat dit boek de waardering kan scheppen of verdiepen voor de kerk als instituut, omdat deze het is die zo sterk de geschiedenis der Nederlanden bepaald heeft. Vaderlandse en kerkgeschiedenis blijken onafscheidelijk te zijn geweest, en wie de kerk overboord zet moet wel weten wat hij doet in het oerwoud dat overblijft.
Dat de schrijver als het erop aankomt waarschijnlijk iets meer thuis is bij de rekkelijken dan bij de preciesen is aan de uitvoering door Kok Kampen niet merkbaar: zorgvuldiger kan en hoeft niet.
Weet u dat wie op geestelijke wijze profane geschiedenis leest aan stichtelijke lectuur doet? Net als iemand die zo de krant leest?

S. Meijers, Leiden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen