Van Calvijn tot Barth (1)

Onderneming
Wie het jongste boek van professor Graafland onder ogen en in handen krijgt, heeft aanstonds door met een studie van formaat van doen te hebben.
Men moet zich wel even aangorden tot de strijd: 600 bladzijden, met een schat aan notenmateriaal dat getuigt van een indrukwekkende belezenheid. Maar wie zijn aarzelingen tot het ondernemen van een lange en soms barre tocht door het landschap van de theologie overwint en op weg gaat om de schrijver te volgen op zijn route, zal toch niet spoedig de neiging hebben om het op te geven. Integendeel, hoezeer sommige trajecten vanwege de steile hellingen en dalingen ook kunnen vermoeien, de reis blijft wèl boeien. Herhaaldelijk bereikt men toppen, waar men van het weidse vergezicht geniet en op adem komt alvorens verder te trekken. Wie eenmaal de eerste bladzijden heeft gelezen, die voelt het verlangen opkomen om een dag of drie vrijaf te krijgen om in één ruk dóór te kunnen lezen. Althans, wanneer deze lezer belang stelt in de thematiek die de auteur aan de orde stelt: 'Oorsprong en ontwikkeling van de leer der verkiezing in het Gereformeerd Protestantisme'. Dat is nl. het onderwerp van deze studie, waarvan de hoofdtitel enigszins verhullend luidt: 'Van Calvijn tot Barth'. En welke lezer(es) die wortelt in de Calvijns-reformatorische traditie zou niet geïnteresseerd zijn in Gods genadige verkiezing, die niet zonder recht en reden het cor ecclesiae, het hart der kerk is genoemd? Het reisdoel staat dus garant voor een enerverende tocht.

Reisbericht
Graafland's lijvige boekwerk valt te vergelijken met een omvangrijk reisbericht. Formeel gesproken vertoont het een opvallende gelijkenis met Berkhof's '200 Jahre Theologie. Ein Reisebericht' (Neukirchen 1985). Ook Berkhof maakt een speurtocht door de geschiedenis. En ook die reis is een zoektocht naar een bepaalde spanning, in casu naar de spanning tussen zeg maar Evangelie en cultuur. Evenzo is ook Graafland's studie een speurtocht. Het verschil is dat de speurtocht ditmaal toegespitst is op de spanningen tussen verkiezing en verbond, eeuwigheid en tijd, soevereiniteit en verantwoordelijkheid, Gods eeuwige raad en Zijn actueel-gepredikte daad…, en dat hier geen twee eeuwen, maar vier eeuwen de aandacht vergen. Een tijdsbestek dat twee keer zo groot is. Vandaar wellicht dat omvang en prijs vrijwel nauwkeurig het dubbele zijn (ƒ 89,50).
Nu maakt de schrijver zijn reis bepaald niet in vogelvlucht. Hij neemt niet hier en daar slechts vluchtig een kijkje, maar noudt onderweg bij allerlei monumenten en bezienswaardigheden halt om het zorgdig in ogenschouw te nemen, kritisch Waarnemend, vergelijkend, wikkend en wegend.
Het vraagt dan ook van de lezer die dit reisverslag bestudeert onmiskenbaar een behoorlijke mate van aandacht en denkkracht om het gedachtenspoor van de schrijver te volgen, wanneer deze verborgen verbanden aanwijst, structuren analyseert, intenties en consequenties aan het licht brengt. Graafland is nu eenmaal een scherpzinnig theoloog die wars is van vlotte vanzelfsprekendheden en een fijn ontwikkeld gevoel voor nuances heeft.

Spanningsvol
De genuanceerdheid van Graafland's denken en theologiseren zullen sommigen beoordelen als zwakte, anderen juist als kracht. Dat hangt denk ik sterk af van iemands eigen (theologische) houding en karakter. Wie geneig, is om recht toe recht aan te redeneren en rechtlijnig te concluderen, zonder zich al te veel te laten gelegen liggen aan nuances, plooien en paradoxen, zal vinden dat Graafland, ondanks zijn op zichzelf zeer begrijpelijk formuleren, toch vaag en ongrijpbaar blijft. Met een zekere korzeligheid zal men reageren: wat wil de auteur nu eigenlijk? Waarom spreekt hij zich niet onomwonden en ongereserveerd voor één standpunt uit, waarom luidt het zo menigkeer: enerzijds-anderzijds?
Anderen, die veel meer de neiging kennen om rechtlijnigheid te wantrouwen en liever ettelijke omtrekkende bewegingen maken, om de zaak van diverse kanten te benaderen, zullen zich in dit boek in hun element voelen. Graafland's wijze van theologiseren is immers een betrekkelijk beweeglijke. Dat betekent niet dat hij beweeglijk is terwille van de beweging als zodanig! Dan zou hij uiteindelijk nérgens uitkomen en tot geen keuze geraken, en dit laatste doet hij wel degelijk, waarover later (zie bv. blz. 323, 530 v.). Zijn beweeglijkheid is er één terwille van de waarheid, terwille van de Heilige Schrift en binnen haar grenzen. Het betreft een beweging die niet oeverloos is, maar zich voltrekt in de bedding van de gereformeerde theologie, binnen de oevers van het sola scriptura.
Deze waarheid wil hij op het spoor komen en recht doen. Maar dan moet ook de onderste steen boven komen, en geen kant van de zaak onbelicht en onbesproken blijven. Het is duidelijk, dat op deze manier de zoektocht naar de juiste vertolking van de waarheid een spannend gebeuren is. Niet alleen in die zin 'spannend', omdat zij boeiend is en vol onvermoede wendingen verloopt, maar vooral ook in deze zin, dat zij spanningen en paradoxen die aan het geheim van de werkelijke waarheid eigen zijn signaleeert en … respecteert. Toegegeven, men maakt zich stellig kwetsbaar wanneer men nalaat om verlegenheden om te zetten in zekerheden en weigert spanningen op te heffen, terwille van de systematiek, maar in ieder geval is de eerlijkheid er door gebaat en de waarheid ermee gediend.
Het is een kwetsbaarheid die ontspringt aan het onvervreemdbaar besef, dat slechts de waarheid zelf absoluut is en dat ons begrijpen en formuleren daarvan gebroken en ten dele is. Bij uitstek rond het geheimenis van de verkiezende God geldt ons dunkt me deze ingetogenheid: hierop krijgt men geen greep in de vorm van een sluitend systeem. Wie met slechts één woord spreekt, laat óf de tijd verdampen onder de hoge druk van de eeuwigheid (de schade die hierbij wordt aangericht inzake m.n. de prediking van het veelbelovende Evangelie is met geen pen te beschrijven!), óf hij laat de eeuwigheid verschrompelen onder het gewicht van de tijd (hetgeen niet minder desastreuze gevolgen heeft, omdat zodoende de onaantastbare vastheid van Gods eeuwige liefde en vóórkomende genade wordt weggebroken).
Graafland's boek nu is, nu eens expliciet dan weer impliciet, een dringend pleidooi voor het bescheiden besef, dat God groter en meerder is dan onze dogmatiek, dat Gods praedestinatie met de menselijke rede niet valt te begrijpen noch te bemachtigen. Vandaar dat de auteur niet alleen frequent de spanningen in het denken van andere theologen identificeert, maar ook in zijn eigen theologische benadering de spanningen respecteert.
(Wordt vervolgd)
A. de Reuver, Delft

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen